TPP: Tiêu chuẩn vàng về bảo hộ sở sở hữu trí tuệ?

Hiệp định Quan hệ Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) nhấn mạnh mục tiêu tháo dỡ những hạn chế thương mại phía sau biên giới và thúc đẩy sự đồng nhất trong các quy định – những yếu tố được xem là “tiêu chuẩn vàng” trong các hiệp định thương mại.

Nhìn về phía trước – quá trình phê chuẩn Hiệp định TPP ở từng quốc gia thành viên – còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ không chắc chắn. Cho đến nay, chỉ có Malaysia đã phê chuẩn Hiệp định được thống nhất tại Atlanta vào năm ngoái. Trong khi tại Mỹ, công chúng ngày càng hoài nghi về lợi ích thực sự của các hiệp định thương mại tự do (FTA) và các ứng cử viên Tổng thống tiềm năng cũng bày tỏ sự nghi ngờ về TPP. Tất cả điều này cho thấy việc thông qua TPP tại Quốc hội Mỹ là chưa thể xảy ra trong tương lai gần, đặc biệt trong bối cảnh tranh cử Tổng thống Mỹ đang bắt đầu đi vào giai đoạn nước rút.

Những người ủng hộ và phản đối thỏa thuận TPP đã đưa ra dự báo trái chiều về tác động của hiệp định lên các nền kinh tế thành viên. Hầu hết các dự báo đều được mô hình hóa và xác nhận có ảnh hưởng tích cực (dù nhỏ) về lợi ích kinh tế.

Mối quan tâm đặc biệt trong TPP là vấn đề bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Vấn đề quan hệ giữa chính sách thương mại và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong nhiều thập kỷ trở lại đây. Sở hữu trí tuệ là vấn đề tự nhiên (quyền được thừa nhận và thực thi ở cấp độ quốc gia), và nỗ lực để thúc đẩy cho sự hài hoà và hợp tác giữa các quốc gia về vấn đề này đã bắt đầu từ thế kỷ 19. Khi thương mại quốc tế đối với các sản phẩm sáng tạo và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài gia tăng đáng kể từ thời hậu chiến tranh thế giới II, xung đột giữa các nhà sáng chế (ở cấp độ quốc gia và doanh nghiệp) và những người sao chép bắt đầu tăng.

Từ những năm 1970, Mỹ đã bắt đầu thúc đẩy việc thông qua một khuôn khổ chống hàng giả trong đàm phán GATT. Nỗ lực này được đưa ra ở giai đoạn cuối cùng của Vòng đàm phán Tokyo (1973-1979) và được hỗ trợ bởi các hoạt động vận động hành lang của các tập đoàn lớn nhằm hạn chế dòng chảy thương mại của hàng giả trong thương mại quốc tế. Nỗ lực của Mỹ đã không thành công, tuy nhiên nó cũng báo hiệu tương lai tại các quốc gia đi đầu về sáng tạo, đặc biệt là Mỹ.

Ở vòng đàm phán lần thứ 8 – Vòng đàm phán Uruguay diễn ra vào năm 1986, cách tiếp cận vấn đề này đã thay đổi theo đó vấn đề chống hàng giả được đặt trong mục tiêu thiết lập các tiêu chuẩn tối thiểu về bảo vệ và thực thi trong một chuỗi các công cụ về bảo hộ sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận này tăng cường kết nối vấn đề bảo hộ sở hữu trí tuệ vào một chương trình nghị sự thương mại rộng lớn hơn và mở ra cơ chế giải quyết tranh chấp trong các hệ thống thương mại đa phương.

Hầu hết các nước đang phát triển đều mong muốn Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) là định chế giải quyết các vấn đề về sở hữu trí tuệ (IP). Tuy nhiên, việc thiếu vắng những công cụ thực thi có hiệu quả thường là lý do được đưa ra đằng sau nỗ lực của Mỹ nhằm để vấn đề này được giải quyết giữa các bên có liên quan. Đây là lý do cho sự ra đời của Hiệp định liên quan đến thương mại quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) như một kết quả của Vòng đàm phán Uruguay và mở đường cho sự ra đời của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 1995.

Kể từ đó, các nghiệp đoàn công nghiệp từ các nước phát triển vẫn tiếp tục vận động để các chương về sở hữu trí tuệ được đưa vào các hiệp định thương mại. Các hiệp định thương mại ưu đãi thế hệ mới được Mỹ đàm phán - bắt đầu với NAFTA - thường bao gồm các điều khoản “TRIPS +”. Liên minh châu Âu (EU) cũng đi theo mô thức tương tự. Ngoài ra, các quy định về sở hữu trí tuệ cũng trở thành tiêu chuẩn trong các hiệp định đầu tư song phương của Mỹ, EU và nhiều nước khác.

Trong đàm phán TPP, Mỹ đặt trọng tâm vào những thay đổi liên quan đến bảo vệ bản quyền dài hạn cho bằng sáng chế và bảo hộ quyền sử dụng các công thức chế tạo dược phẩm, bao gồm các loại thuốc sinh học (sản phẩm dược phẩm được phát triển từ các bộ phận của sinh vật sống) cũng như các tiêu chuẩn tối thiểu về bảo vệ dữ liệu.

Văn bản cuối cùng của TPP đã không bao gồm tất cả những nhu cầu mà các nhà đàm phán Mỹ đặt ra, tuy nhiên, một số nội dung “TRIPS+” đã được thông qua. Một số biện pháp đáng chú ý trong thỏa thuận TPP là:

- Bảo hộ nhãn hiệu không ít hơn 10 năm (theo yêu cầu TRIPS là 7 năm) và loại bỏ các rào cản về bảo hộ nhãn hiệu âm thanh;

- Thời hạn bảo vệ tác quyền tối thiểu là 70 năm (theo yêu cầu TRIPS là 50 năm) và thực thi quyền tác giả mạnh mẽ hơn bao gồm cả khả năng truy tố hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền quản lý thông tin và yêu cầu các nước TPP ký kết Hiệp ước quốc tế WIPO về Internet;

- Yêu cầu các công cụ pháp lý để thực thi việc bảo vệ bí mật thương mại (TRIPS không đề cập đến những công cụ này);

- Bảo vệ dữ liệu đang trong quá trình thử nghiệm (ít nhất là 10 năm đối với hóa chất nông nghiệp và 5-8 năm trong trường hợp dược phẩm) – (TRIPS không quy định về vấn đề này);

- Bảo vệ nghiêm ngặt đối với các sản phẩm dược phẩm mới có nguồn gốc sinh học (TPP là hiệp định thương mại đầu tiên làm điều này); và

- Hạn chế sự chậm trễ của các Văn phòng cấp bằng sáng chế sẽ thúc đẩy cho sự hài hoà về quy định giữa các nước tham gia TPP.

Cần lưu ý rằng một số quy định của TPP vượt ra ngoài khía cạnh “TRIPS+” mà Mỹ đã đàm phán trong các hiệp định song phương với các nước như Australia, Chile và Peru.

Tóm lại, TPP sẽ đưa ra những tiêu chuẩn cao hơn về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và phản ánh rõ nét hơn những điều luật đã được Mỹ quy định.

TPP (một khi được phê chuẩn) sẽ là phép thử tự nhiên đối với các tiêu chuẩn cao về bảo vệ sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên phương diện đổi mới và chuyển giao kiến thức. Liệu các nước đang phát triển là thành viên TPP sẽ có được sự gia tăng trong các hoạt động sáng tạo và tiếp cận tốt hơn với các kiến thức từ nước ngoài so với giai đoạn phát triển tương tự mà các nước phát triển đã trải qua – thời điểm tiêu chẩn về vấn đề này còn thấp và yếu? Hay TPP chỉ đơn giản là “xuất khẩu” sang các nước khác hệ thống pháp luật của Mỹ về sở hữu trí tuệ với sự nhấn mạnh vào kiện tụng và giải quyết tranh chấp hơn là cải tiến và sản xuất? Chỉ có thời gian mới trả lời được các câu hỏi này.

Carlos A. Primo Braga, Phó Giáo sư, nguyên Giám đốc về chính sách kinh tế và nợ của Ngân hàng Thế giới.

Theo http://www.huffingtonpost.com – HP

Từ khóa: TPP, Tiêu chuẩn vàng, bảo hộ sở sở hữu trí tuệ.