Cộng đồng Kinh tế ASEAN sẽ thành công?

AEC

Sau gần hai thập kỷ thảo luận, Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) đã chính thức có hiệu lực vào ngày 31/12. AEC sẽ là một khu vực kinh tế cạnh tranh, có tiềm năng đáng kể, phát triển theo tiêu chí "một thị trường thống nhất, căn cứ sản xuất duy nhất và dịch vụ, đầu tư, lao động được tự do dịch chuyển vào năm 2020".

Khu vực ASEAN sẽ trở thành một khối thương mại tổng hợp có dân số 634 triệu người, nhiều thứ 3 thế giới sau Trung Quốc và Ấn Độ. GDP bình quân đầu người đang tăng lên nhanh chóng. AEC sẽ là nhà xuất khẩu lớn thứ 4 thế giới sau Trung Quốc, EU và Mỹ và các nước như Campuchia, Myanmar, Philippines và Việt Nam sẽ có rất nhiều cơ hội để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong một loạt các ngành hàng khác nhau như nông nghiệp, thực phẩm, khoáng sản, thiết bị điện tử và dịch vụ. AEC cũng trở thành nhà nhập khẩu hàng hóa lớn thứ 4 sau Mỹ, EU, Trung Quốc và là một trong những thị trường tiêu thụ lớn nhất trên thế giới vì không giống như các khu vực thương mại lớn khác, AEC vẫn còn rất nhiều tiềm năng để tăng trưởng khi dân số, thu nhập của người dân tiếp tục tăng lên, nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn và cơ sở hạ tầng ngày càng được cải thiện.

Có lẽ lợi ích lớn nhất AEC mang lại là thúc đẩy thương mại nội khối. Những năm qua, hầu hết các quốc gia ASEAN đều nỗ lực phát triển mối quan hệ thương mại với các đối tác thương mại lớn như EU, Nhật Bản và Mỹ thông qua các hiệp định thương mại tự do song phương. Trong chừng mực nào đó, tiềm năng của thương mại nội khối ASEAN chưa được quan tâm đúng mức, ngoại trừ Singapore với tư cách là cảng trung chuyển. AEC là một cơ hội tốt để các nước tái tập trung vào thúc đẩy thương mại nội khối, đặc biệt là khi Việt Nam, Campuchia, Indonesia đang phát triển nhanh chóng và Myanmar đang thực hiện chính sách mở cửa. Các hoạt động trao đổi văn hóa xã hội, chính trị và thương mại trong khu vực vẫn còn ở mức thấp ngoại trừ hoạt động du lịch đang tăng trưởng nhanh chóng nhờ sự bùng nổ của các hãng hàng không giá rẻ. Tính đến nay, thương mại nội khối ASEAN chỉ khoảng 25% tổng kim ngạch thương mại, đạt mức tăng khoảng 10,5% mỗi năm và dự kiến sẽ chiếm 30% tổng kim ngạch thương mại vào năm 2020.

Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng cần thiết để hỗ trợ tăng trưởng thương mại nội khối ASEAN đang bị lạc hậu do một số dự án cơ sở hạ tầng như đường cao tốc xuyên Á qua Campuchia bị chậm tiến độ, các trạm kiểm soát biên giới như Sadao và Kelantan giữa Malaysia và Thái Lan còn nhiều bất cập. Một số dự án phát triển hạ tầng khác cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng do các nước thành viên ASEAN không thu xếp đủ tài chính.

Bên cạnh đó, có một số vấn đề nổi cộm khác gây khó khăn cho sự tăng trưởng và phát triển của AEC.

Ban Thư ký ASEAN trụ sở tại Jakarta chỉ có một số lượng nhân sự khiêm tốn và không có nhiều nhân viên giỏi vì mức lương chưa cao và không giống như bộ máy hành chính của EU tại Brussels khi phải dựa trên sự hợp tác giữa các chính phủ quốc gia thành viên để định hướng chính sách, có kinh phí và thực hiện AEC. Chịu trách nhiệm chính thực hiện AEC là các Bộ của từng quốc gia nên nảy sinh nhiều khó khăn. Khi có một vấn đề đòi hỏi sự hợp tác và phối hợp của nhiều Bộ thì không phải luôn luôn thực hiện được vì mỗi Bộ có tầm nhìn và chương trình nghị sự của riêng mình, bắt buộc các Bộ này hợp tác là không dễ dàng. Có rất nhiều vấn đề về cấu trúc và thủ tục hành chính chưa được giải quyết.Ở cấp liên chính phủ, các luật và quy định vẫn chưa được thống nhất và hài hòa hóa.Vì vậy, khi Cộng đồng ASEAN có hiệu lực vào ngày 1/1/2016 thì chịu sự điều chỉnh của 10 bộ luật quy định khác nhau. Các luật tiêu dùng, quyền sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp (chưa có luật về doanh nghiệp thuộc sở hữu ASEAN), đất đai và đầu tư đều có nhiều khác biệt giữa các quốc gia thành viên.

Cấu trúc ngân hàng chưa tương thích, không có hiệp định về đồng tiền phổ biến được chấp nhận (một số loại tiền tệ ASEAN chưa được chuyển đổi), không có hiệp định tránh đánh thuế hai lần và cũng không có hiệp định chính thức về xuất nhập cảnh. Thậm chí không có bất kỳ quy định nào về thị thực kinh doanh chung ASEAN. Những vấn đề này sẽ cản trở việc tiếp cận thị trường của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong khu vực.Bất cứ hoạt động kinh doanh tại thị trường nước nào sẽ phải chịu sự điều chỉnh của các quy định pháp luật tại nước đó, điều này hoàn toàn không dễ dàng đối với công dân các nước khác. Mặc dù có một số ưu đãi thuế quan cho một số chủng loại hàng hóa có xuất xứ ASEAN nhưng nhiều hàng rào phi thuế quan vẫn còn tồn tại, trong một số trường hộ thì không thể vượt qua như giấy phép nhập khẩu (AP) tại Malaysia, các công dân Thái Lan chỉ được đăng ký thành lập doanh nghiệp trong phạm vi Thái Lan.

Một số vấn đề đang nảy sinh vì chính bản chất của ASEAN. ASEAN được thành lập trên cơ sở tham khảo ý kiến, đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước thành viên khác. Điều này có nghĩa rằng không có cơ chế chính thức giải quyết các vấn đề phát sinh. Ban Thư ký ASEAN là cơ quan hỗ trợ chứ không phải là cơ quan thực hiện các chính sách. Nhiều tệ nạn như lao động bất hợp pháp, buôn người, rửa tiền và khói mù giữa các quốc gia thành viên không có cơ chế chính thức giải quyết thông qua ASEAN. Điều này làm suy yếu hội nhập khu vực.

Một trong những vấn đề lớn làm suy yếu tiềm năng phát triển của AEC là thiếu sự cam kết chính trị rõ ràng về một thị trường chung của các lãnh đạo các nước thành viên ASEAN. Malaysia đang gặp rắc rối do các cáo buộc Thủ tướng đương nhiệm liên quan đến tham nhũng. Myanmar đang trải qua quá trình thay đổi lớn về chính trị.Indonesia vẫn đang loay hoay tìm cách quản lý hiệu quả các quần đảo. Các doanh nghiệp Việt Nam chưa sẵn sàng cho AEC. Thái Lan hiện đang gặp nhiều khó khăn trong việc ổn định tình hình chính trị và tình cảm dân tộc đang dâng cao sau khi người Thái bực tức về các cuộc xung đột gần đây xung quanh Đền Preach Vihear dọc theo biên giới Thái Lan-Campuchia. Để tận dụng đầy đủ lợi thế của AEC, Thái Lan cần làm dịu bức xúc này. Các tranh chấp tại Tòa án Công lý Quốc tế liên quan đến vấn đề Pedra Branca và quan hệ Philippines với Trung Quốc bị rạn nứt do vấn đề Biển Đông cho thấy sự tinh tế trong các mối quan hệ giữa các nước thành viên ASEAN. Quyết định gần đây của toà án Thái về tội lỗi của Zaw Zaw Lin và Win Tun trong vụ giết hai du khách trẻ tuổi người Anh cũng có thể cho thấy mối quan hệ nội khối ASEAN mong manh như thế nào.

AEC sẽ cố gắng phát huy hết tiềm năng để trở thành một thế lực có ảnh hưởng lớn trong thương mại toàn cầu. Tuy vậy, AEC không theo mô hình tương tự như EU và phải mất rất nhiều thời gian nữa AEC mới trở thành một Cộng đồng kinh tế hội nhập đầy đủ. ASEAN chưa thực sự hội nhập về văn hóa, xã hội và chính trị, điều mà EU đã làm được, cho thấy EU đã giải quyết được một khối lượng công việc đồ sộ trong nhiều thập kỷ qua. Hiện nay, công chúng vẫn còn thiếu hiểu biết về AEC nên không hưng phấn hay kỳ vọng nhiều vào sự kiện lớn này trong khu vực. Các phương tiện truyền thông các quốc gia thành viên phải thông tin đầy đủ về sự ra đời của AEC.

Trong khu vực ASEAN, chủ nghĩa dân tộc kinh tế hiện rất mạnh. Malaysia có các công ty liên kết Chính phủ (GLCs), Tổng công ty phát triển kinh tế Nhà nước (SEDCs), Thái Lan có Cục sở hữu hoàng gia và các đế chế kinh doanh gia đình tại mỗi nước đang được trao nhiều đặc quyền trong việc tiếp cận thị trường. AEC bị coi như là một mối đe dọa cho nhiều đế chế kinh doanh gia định dạng này, sợ cách tiếp cận thị trường mở.Nhiều đế chế kinh doanh gia đình có ảnh hưởng chính trị rất lớn lên Chính phủ nước họ.AEC cũng có nhiều quy định có thể dẫn đến mâu thuẫn lợi ích với nhiều doanh nghiệp tại Malaysia vốn đang được hưởng nhiều ưu đãi đặc biệt trong lĩnh vực đấu thầu và ký kết các hợp đồng chính phủ. Nhiều doanh nghiệp chưa hình dung được mình sẽ hoạt động như thế nào trong môi trường AEC. Tuy nhiên, có thể nói chắc chắn là AEC sẽ chưa thể tạo ra được bất kỳ sân chơi bình đẳng nào cho các doanh nghiệp ASEAN trong tương lai gần.

Với những vấn đề EU hiện đang phải đối mặt, có lẽ các nhà Lãnh đạo ASEAN đã nhận ra là hình thành AEC một cách thận trọng là điều tốt nhất. Mở cửa thị trường lao động quá nhanh có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro. Theo Giám đốc Tổ chức Lao động quốc tế tại Việt Nam Gyorgy Sziraczki, cho phép tự do hóa hoàn toàn dòng lao động giữa các nước ASEAN có khả năng sẽ làm cho nhiều người có trình độ thấp bị mất việc làm và có thể dẫn đến suy thoái kinh tế ở một nước thành viên nhạy cảm hơn của AEC như Lào và Campuchia. Ngoài thúc đẩy thương mại nội khối, AEC có thể tạo ra các cơ hội thu hút lao động thất nghiệp vào làm việc ở các khu vực kinh tế phi chính thức.

Tuy nhiên, nếu các nhà lãnh đạo ASEAN tận dụng được những cơ hội thúc đẩy thương mại nội khối ASEAN thì AEC có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ khu vực tránh được các tác động tiêu cực của bất kỳ cuộc suy thoái kinh tế thế giới nào. Các dự án có khả năng tăng cường phối hợp trong khu vực ở các lĩnh vực giáo dục, quản lý nước hệ thống sông, năng lượng, giao thông, ngân hàng và tài chính có thể giúp cải thiện quá trình hội nhập khu vực rất nhanh chóng, từ đó hình thành các cụm tập trung phát triển giáo dục, linh kiện ô tô, sản xuất thực phẩm, linh kiện điện tử và các hàng hóa cơ bản có giá trị gia tăng cao,mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế khu vực. Phát triển hạ tầng sẽ rất cần thiết cho sự thành công của AEC.Đối với mục đích này, Quỹ Hạ tầng ASEAN, được các nước thành viên và Ngân hàng Phát triển Châu Á tài trợ, sẽ trở nên cực kỳ quan trọng. Hội nghị thượng đỉnh ASEAN gần đây tại Kuala Lumpur chính thức thành lập Uỷ ban tư vấn chung ASEAN để giải quyết các vấn đề thương mại và đầu tư.

Sự chậm chạp của AEC không nên được xem như là một thất bại của ASEAN. Chúng ta có thể thấy tốc độ ASEAN đưa ra quyết định khá chậm, như trường hợp ASEAN đang mất thời gian khá lâu để quyết định có chấp nhận Timur Leste trở thành thành viên thứ 11 của ASEAN hay không.

Các câu hỏi quan trọng ở đây là liệu các AEC sẽ có thể thúc đẩy thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu vực? Tận dụng các cơ hội đang nổi lên như giáo dục quốc tế? Không còn bị chảy máu chất xám và cùng với Trung Quốc trở thành khu vực thu hút nhân tài? và tạo ra thương hiệu ASEAN trong khu vực?

Nhiều chuyên gia mong đợi số phận của AEC không tương tự như các mô hình Tam giác tăng trưởng Indonesia-Malaysia-Thái Lan (IMT-GT) và Khu vực tăng trưởng Đông ASEAN bao gồm Philippines - Brunei Darussalam-Indonesia-Malaysia (BIMP-EAGA). Hai mô hình này vẫn tồn tại nhưng có rất ít nội dung thực chất.

Nguồn: AsemconnectVietnam

Từ khóa: Cộng đồng Kinh tế ASEAN, sẽ thành công?