Một vài tổ chức đa phương gần đây đã bày tỏ quan ngại của họ về tác động bất lợi của các thỏa thuận ưu đãi thương mại (PTA) đang mọc lên như nấm đối với chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs).
Những quan ngại như vậy, cùng với các nghiên cứu độc lập về tác động đáng ngờ của các hiệp định thương mại tự do (FTA)/các hiệp định thương mại khu vực (RTA), dẫn đến quyết định phải có một nghiên cứu về ảnh hưởng chung của 330 hiệp định đối với thương mại toàn cầu. Nghiên cứu này nên thực hiện bởi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và sau đó sẽ chuyển đổi thành chương trình nghị sự quan trọng để phục hồi thương mại toàn cầu tự do và công bằng.
Bất kỳ nhà phân tích nào về sự méo mó thương mại cũng sẽ tự hỏi tại sao WTO làm ngơ và tỏ ra mâu thuẫn trong việc đưa ra các vấn đề liên quan đến những tác động tiêu cực của các loại hạn chế thương mại từ các PTA.
Câu hỏi cần được trả lời trước là các PTA có đi ngược lại quan điểm thương mại đa phương hay không? Hãy nghe các quan điểm được nêu lên bởi các tổ chức đa phương:
Hội thảo WTO về các vấn đề chồng chéo trong các hiệp định thương mại khu vực được tổ chức vào ngày 25/9, Tổng Giám đốc WTO, Roberto Azevêdo nhận xét: "có nhiều vấn đề lớn mà chỉ có thể được giải quyết một cách hiệu quả trong bối cảnh đa phương thông qua WTO. Tạo thuận lợi thương mại đã được đàm phán thành công trong WTO bởi vì nó không bắt các nền kinh tế phải bỏ hàng rào của mình hay chỉ đơn giản hóa thủ tục thương mại biên giới cho một hoặc hai nước - Nếu bạn làm điều đó cho một quốc gia, trong thực tế đã bạn làm điều đó cho tất cả mọi người".
Ông nói: "RTAs không - và có lẽ không thể - là một cơ chế đầy đủ để giải quyết những lợi ích từ thương mại có thể đạt được thông qua các chuỗi giá trị toàn cầu. Thật vậy, các quy định cụ thể nghiêm ngặt về xuất xứ sản phẩm đi kèm với RTA thực tế có thể gây bất lợi cho các chuỗi giá trị toàn cầu. Các nước nhỏ hơn, các công ty nhỏ hơn, các thương nhân nhỏ hơn, có khả năng sẽ bị loại ra khỏi cuộc chơi".
Vấn đề này cũng là trọng tâm của báo cáo 'Tầm nhìn Phát triển Châu Á 2014 – thêm châu Á vào chuỗi giá trị toàn cầu " của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) ngày 25/9/2014.
Theo báo cáo, nhiều khả năng GVCs sẽ tiếp tục khởi sắc bất chấp tình trạng các FTA chồng chéo. Các FTA được thiết kế để thúc đẩy thương mại hàng hóa, không nhằm mục đích thương mại GVC. Hầu hết các FTA của châu Á khá giản đơn, chỉ tập trung cắt giảm thuế quan hơn là giải quyết NTBs (các rào cản phi thuế quan) khác và tạo thuận lợi cho thương mại bằng cách có thể phát huy tốt hơn mạng lưới sản xuất. Thậm chí nếu các FTA trở nên sâu rộng hơn thì loại bỏ các NTBs cũng rất khó khăn và tốn kém. Vì vậy, xây dựng một thỏa thuận đa phương không phân biệt đối xử của WTO về tạo thuận lợi cho thương mại sẽ hiệu quả hơn và có thể giảm các loại chi phí hậu cần mà ảnh hưởng đến thương mại GVC. Đó là, lựa chọn đa phương trong tiến trình cải cách pháp lý để giải quyết các vấn đề hiện nay có thể là cách tốt nhất để hỗ trợ sự tăng trưởng của GVCs và mang lại lợi ích cho các nền kinh tế thành viên cũng như các nền kinh tế khác. "
Báo cáo cũng lưu ý "Bản chất toàn cầu của chuỗi cung ứng cho thấy rằng tự do hóa khu vực sẽ chỉ đạt được giá trị hạn chế, vì hầu hết những gì “Nhà máy Châu Á” sản xuất sẽ được tiêu thụ bên ngoài khu vực."
"Về mặt cung, tự do hóa cục bộ hoặc hạn chế về mặt địa lý có thể là nguyên nhân cản trở việc mở rộng chuỗi cung. Xem xét trường hợp của Việt Nam và Ấn Độ cho thấy, trong khi Việt Nam nổi lên trong mạng lưới sản xuất bằng việc tổ chức sản xuất một số sản phẩm chính thì Ấn Độ lại trở nên tụt hậu do theo đuổi các FTA và cải cách trong nước chưa đủ tầm ".
Theo dữ liệu về Hiệp định ưu đãi Thương mại Toàn cầu của Ngân hàng Thế giới (GPTAD) , hiện nay có tổng cộng 330 PTA, một số trong đó không đăng ký với WTO.
Tại hội thảo WTO, ông Azevedo nói "số lượng RTAs đã tăng lên nhanh chóng kể từ khi WTO thành lập so với thời kỳ của GATT. Hiện có 253 RTAs đang có hiệu lực. Điều này có nghĩa là trung bình mỗi năm có 24 RTAs mới, so với mức trung bình 3 RTAs /năm trong thời kỳ GATT. Đây là một sự gia tăng đáng kể và các thỏa thuận này không chỉ nhiều hơn, mà chúng cũng ngày càng phức tạp hơn. "
Ông nói: "Trong khi hơn 80% RTAs là các thỏa thuận song phương, chúng tôi cũng thấy ngày càng có nhiều hiệp định khu vực lớn hơn. Và ngày càng nhiều thoả thuận giữa các nước trong khu vực khác nhau, chứ không phải giữa các nước láng giềng. Điều này là rất khác so với các mô hình chúng ta đã thấy trong những năm GATT. "
Một số câu hỏi được đặt ra là:
Nếu một số khu vực chính sách phải chịu sự xem xét đa phương và thuộc phạm vi điều chỉnh luật quốc tế, trong khi một số khác lại chỉ ở cấp độ khu vực, vậy tiêu chí nào để để xác định ranh giới giữa chúng ?
Phân lớn các cam kết chính sách phi thuế quan trong PTA là không phân biệt đối xử, ít nhất là trên lý thuyết, và không gây ra mối đe dọa đối với hệ thống thương mại đa phương. Tuy nhiên, vẫn có những những rủi ro khác liên quan tới các khu vực chính sách vốn không rõ ràng này nhưng cần phải chú ý?
Các PTA có tương thích sâu với nhau hay không? Hoặc là liệu có những hệ thống cạnh tranh tạo ra sự gắn kết giữa PTA và hệ thống thương mại đa phương có khó tương thích với nhau hơn không?
Với số lượng lớn các PTA giữa các nước đang phát triển và các nước phát triển (thỏa thuận Bắc-Nam), vai trò về quyền lực giữa các đối tác trong việc định hình thiết kế và nội dung của PTA có gì khác biệt? Có vai trò của WTO trong việc xem xét tác động của sự khác biệt này hay không?
Sự cùng tồn tại của các hệ thống giải quyết tranh chấp khác nhau sẽ dẫn đến xung đột giữa PTA và WTO hay không? Đến mức độ xung đột tiềm tàng nào có thể được giải quyết ở cấp độ PTA hoặc WTO?
Đây không phải là câu hỏi dễ trả lời, nhưng các thành viên WTO cần phải sớm có câu trả lời vì đây là những vấn đề của chính họ với triển vọng đạt được sự gắn kết giữa PTA và WTO.
Theo www.taxindiaonline.com - MD
Từ khóa: WTO, nghiên cứu, ảnh hưởng, bất lợi, PTA, nền kinh tế, toàn cầu
