Vào đầu tháng 02/2016, 12 quốc gia thuộc khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có Australia, Canada, Nhật Bản và Mỹ, đã có mặt tại Auckland (New Zealand) để ký kết Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP).
Mặc dù vậy, hiệp định TPP sẽ không thực sự có hiệu lực cho đến khi ít nhất 6 quốc gia thành viên TPP phê chuẩn hiệp định này. Mỹ có thể sẽ không phê chuẩn hiệp định TPP cho đến khi hoàn tất cuộc bầu cử tổng thống diễn ra vào tháng 11/2016.
Trong thời gian này, chúng ta cần suy nghĩ sâu sắc hơn về những tranh cãi xung quanh điều khoản giải quyết tranh chấp giữa chính phủ và nhà đầu tư (ISDS). Cơ chế này cho phép các nhà đầu tư nước ngoài kiện chính phủ sở tại nếu nhà đầu tư cho rằng chính phủ sở tại đã có hành động phân biệt đối xử hoặc cố ý gây thiệt hại cho nhà đầu tư, chẳng hạn như việc chính phủ trưng thu tài sản của nhà đầu tư với lý do bất hợp lý.
Tại sao ISDS gây nhiều tranh cãi? Hiệp định TPP đã có những điều khoản nào để bảo vệ cho lợi ích chung của cộng đồng? Vấn đề ISDS có thể tiếp tục cải tiến nữa hay không?
ISDS hoạt động như thế nào?
Đến thời điểm hiện tại, ISDS đã chịu rất nhiều chỉ trích từ các nhà hoạch định chính sách, các giáo sư chuyên về luật pháp, cũng như từ các chuyên gia nhân quyền.
Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren là một trong những người chỉ trích ISDS gay gắt nhất. Bà Warren cho rằng, cơ chế này cho phép các tập đoàn lớn "quyền kiện bất cứ điều luật nào mà họ không thích, nhưng họ lại có thể không kiện ra tòa án, mà chỉ cần kiện ra một ban trọng tài không thuộc bất kỳ hệ thống tòa án nào nhưng lại rất thân thiết với các ngành công nghiệp lớn.”
Tồi tệ hơn, ISDS cho phép các tập đoàn lớn có thể lật ngược các phán quyết từ các vụ kiện khác khi đưa vụ việc ra ban trọng tài vốn thân thiện với các tập đoàn lớn hơn. Một trường hợp điển hình là vụ kiện 500 triệu USD của công ty dược phẩm Eli Lilly chống lại chính phủ Canada sau khi tòa án nước này tuyên bố 2 bằng sáng chế của công ty Eli Lilly đã hết hiệu lực.
Công ty Elli Lilly cho rằng tuyên bố của tòa án Canada đã vi phạm Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ vì thông qua phán quyết trên, chính phủ Canada đã gián tiếp chiếm đoạt các khoản đầu tư của Elli Lilly. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia đã chỉ trích Eli Lilly lợi dụng ISDS như là một chương trình bảo hiểm cho công ty.
Bốn khía cạnh bị chỉ trích của ISDS
Cụ thể, ISDS bị chỉ trích ở 4 khía cạnh chính.
Thứ nhất, ISDS làm xói mòn chủ quyền quốc gia và xâm phạm không gian thiết lập luật pháp của các chính phủ vì ISDS cho phép các nhà đầu tư khởi kiện các điều luật, chẳng hạn như các luật liên quan đến lao động và môi trường. Ví dụ việc tập đoàn thuốc lá Philip Morris đã sử dụng ISDS để kiện chính phủ Australia về quy định đóng gói của nước này, trong đó hạn chế nghiêm ngặt việc thể hiện nhãn hiệu thuốc lá lên bao bì.
Thứ hai, ISDS có thể tạo gánh nặng cho các chính phủ, đặc biệt là những chính phủ của các quốc gia đang phát triển. Quyết định của ban trọng tài có thể có hiệu lực khá lớn. Ví dụ, chính phủ Nga đã phải bồi thường hơn 50 tỷ USD cho việc trưng thu bất hợp lý đối với công ty Yukos Oil; và Nga hiện đang kháng án đối với các phán quyết ở Hà Lan. Bởi vì các nhà đầu tư là người khởi xuống vụ khiếu nại ra ban trọng tài, nên sẽ có quyền khiếu nại nhiều hơn so với khi các chính phủ khiếu nại ra WTO.
Thứ ba, việc thành lập ban trọng tài ISDS là tốn kém và thủ tục làm việc cũng tồn tại nhiều thiếu sót. OECD ước tính chi phí trung bình cho ban trọng tài là hơn 8 triệu USD và có thể đạt đến mức 30 triệu USD. Ngoài ra, tòa án trọng tài có thể gồm toàn các luật sư thiên vị - những người vốn có mối quan hệ chặt chẽ với các tập đoàn lớn. Các nhà phê bình ISDS cũng phàn nàn về sự thiếu minh bạch trong thủ tục tố tụng và khả năng ban trọng tài sẽ ra các tuyên bố bất hợp lý.
Thứ tư, các trọng tài ISDS có thể có tầm nhìn hạn hẹp. Họ có thể chỉ tập trung vào một khía cạnh của thỏa thuận đầu tư - ví dụ, tập trung vào vấn đề bảo vệ sở hữu trí tuệ thay vì tập trung vào vấn đề cấp đất hoặc giảm thuế. Họ cũng có thể bỏ qua các biện pháp bảo vệ quan trọng và linh hoạt của các hiệp định quốc tế.
Thậm chí tệ hơn, không giống như trường hợp khiếu kiện ra tòa án, quyết định của ban trọng tài ISDS là cuối cùng và không thể kháng cáo trong quá trình giải quyết tranh chấp. Ban trọng tài ISDS cũng sẽ không tuân theo các tiền lệ giống như các tòa án thông thường.
Kết quả là các phán quyết của ban trọng tài ISDS có thể sẽ thay đổi tùy theo các bên trong vụ kiện, theo thành phần ban trọng tài hoặc theo từng vấn đề tranh chấp.
Những cải tiến trong Hiệp định TPP
Để ứng phó với những lời chỉ trích, hiệp định TPP đã xây dựng một số biện pháp bảo vệ trong chương đầu tư và các chương có liên quan.
Về vấn đề chủ quyền và không gian lập pháp của các nước, hiệp định TPP cho phép các nước thành viên được phép điều chỉnh các quy định vì lợi ích cộng đồng, chẳng hạn như nhằm đảm bảo sự ổn định tài chính, hoặc để đạt được các mục tiêu về "môi trường, sức khỏe hoặc các mục tiêu quản lý khác." Hiệp định TPP cũng cho phép cơ quan y tế các nước được quyền ban hành các biện pháp kiểm soát thuốc lá.
Để giải quyết các sai sót trong thủ tục ISDS, ban trọng tài ISDS được trao quyền xem xét và hủy bỏ các khiếu kiện bất hợp lý, cũng như phạt phí khởi kiện và phí luật sư. Hiệp định TPP cũng buộc các nhà đầu tư phải chứng minh tất cả các yếu tố trong đơn khiếu kiện của mình. Hiệp định TPP cũng hạn chế trong vòng các khiếu kiện xảy ra trong khoảng thời gian 3,5 năm và các khiếu kiện không được đơn thuần chỉ liên quan đến vấn đề lợi nhuận.
Về vấn đề minh bạch, thủ tục tố tụng trọng tài theo hiệp định TPP sẽ mở và công khai. Theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ, trang web của Bộ Ngoại giao Mỹ sẽ chứa tất cả các đơn khiếu kiện, các thông tin thu thập được cùng các văn bản quan trọng khác về các vụ kiện đầu tư theo hiệp định TPP liên quan đến Mỹ.
Ngoài ra, các nước thành viên TPP sẽ thiết lập một bộ quy tắc ứng xử cho các trọng tài viên ISDS nhằm đảm bảo tính khách quan. Trước khi có bất kỳ phán quyết cuối cùng nào, các bên tranh chấp sẽ có cơ hội xem xét và bình luận về quyết định trọng tài được đề xuất. Các quốc gia thành viên TPP sẽ tiếp tục cải tiến về bộ quy tắc ứng xử của ban trọng tài này.
Cuối cùng, để tránh tầm nhìn hạn hẹp, các tổ chức dân sự xã hội, các nhóm môi trường, công đoàn lao động và các bên liên quan khác có thể nộp những bản tóm tắt "người bạn của tòa án". Những bên không tham gia tranh chấp, chẳng hạn như chính phủ nhà của các nhà đầu tư, cũng có thể tham gia biện hộ trước ban trọng tài.
Cần cải thiện hơn nữa
Mặc dù đã có nhiều cải tiến, hiệp định TPP vẫn cần nhiều nỗ lực hơn trong việc giải quyết những mối lo lắng của cộng đồng xoay quanh vấn đề ISDS. Tuy vậy, có nhiều điểm có thể cải thiện mà không cần phải sửa đổi hiệp định này.
Đầu tiên, ban trọng tài nên tránh tự động xem các khoản đầu tư đều có quyền pháp lý ngang nhau. Ví dụ, nên đặt câu hỏi liệu quyền sở hữu trí tuệ sẽ tạo thành các khoản đầu tư khi các nhân tố có bản quyền lưu thông trên Internet, hay khi bằng sáng chế được đăng ký. Tuy vậy, trong cả hai trường hợp trên, thì các khoản đầu tư này đều được thực hiện bên ngoài nước sở tại.
Ban trọng tài cũng nên xem xét mối quan hệ giữa hiệp định TPP và các hiệp định quốc tế khác, chẳng hạn như những quy định của WTO. Như vậy sẽ làm giảm bớt lo ngại xoay quanh việc các công ty có thể lợi dụng ISDS để kiếm được những lợi ích vốn khó có thể có được nếu tuân theo những cam kết của WTO.
Hơn nữa, các nước thành viên TPP có thể thiết lập trung tâm tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), cũng như tư vấn hỗ trợ cho chính phủ các nước đang phát triển. Một trong số những mô hình tiềm năng là Trung tâm tư vấn luật WTO - nơi đào tạo các quan chức chính phủ và cung cấp tư vấn pháp lý, cũng như hỗ trợ về các vấn đề WTO.
Nếu các quốc gia thành viên TPP cởi mở trong việc sửa đổi hiệp định, thì có 2 thay đổi bổ sung có thể được xem xét.
Thứ nhất, các nước thành viên TPP có thể thiết lập một quy trình khiếu nại đơn giản có chi phí thấp hơn chi phí thành lập ban trọng tài. Chi phí trung bình của ISDS là trên 8 triệu USD, vì vậy nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ không đủ khả năng sử dụng ISDS.
Thứ hai, các nước thành viên TPP có thể thiết lập một quy trình phúc thẩm hoặc một tòa án có các thành viên là các chuyên gia các hiệp định quốc tế có liên quan. Quy trình phúc thẩm này có thể sẽ có các tham luận viên WTO và các thành viên Cơ quan Phúc thẩm WTO.
Tất cả chỉ là khởi đầu
Cơ chế ISDS trong hiệp định TPP bao gồm nhiều biện pháp bảo vệ mới và mang tính xây dựng. Tuy nhiên, các biện pháp bảo vệ này chỉ nên là sự khởi đầu cho việc cải thiện ISDS trong hiệp định TPP.
Để giảm bớt sự lo ngại của công chúng về ISDS, các nhà hoạch định chính sách nên xem xét bổ sung cải cách vấn đề ISDS nhiều hơn.
Theo http://theconversation.com - TV
Từ khóa: TPP, Cần cải tiến, để bảo vệ, chính phủ, không bị kiện
