Một trong những thách thức của việc thống nhất các chính sách thương mại toàn cầu đó là việc Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đang gặp rắc rối. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã đe dọa sẽ rút khỏi tổ chức. Cuộc gặp cấp bộ trưởng WTO vào tháng 12 năm ngoái cũng đã không đạt được tiến bộ nào đáng kể. Trước tình thế đáng báo động trên, vào tuần trước, một nhóm các quốc gia đã gặp nhau tại Canada để tìm ra giải pháp, và không mời hai nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc cùng tham gia.
Đây quả thật là một bước trượt dài đáng chú ý của WTO – một thể chế mà mới chỉ vừa cách đây 20 năm vẫn còn là tấm gương về tính hiệu quả cho các cơ quan quốc tế khác noi theo. Khi WTO xuất hiện vào giữa thập niên 90s sau kết quả của các cuộc đàm phán, tổ chức này đã đem đến các quy tắc thương mại có độ bao phủ rộng lớn, một cơ chế giải quyết tranh chấp, và mở ra viễn cảnh về một diễn đàn nơi có thể tìm ra giải pháp cho các bất đồng về thương mại. Thế nhưng, ở mục tiêu cuối cùng trên, WTO đã thất bại thảm hại.
Để hiểu rõ tại sao việc không đạt được thỏa thuận trong các phiên đàm phán về sau của WTO lại quan trọng đến như vậy, chúng ta trước tiên hãy nhìn vào hai chỉ trích quan trọng mà chính quyền Trump đã dành cho thể chế này gần đây.
Lo ngại đầu tiên đó là việc đối đãi với các nền kinh tế phi thị trường. Đại diện thương mại Mỹ Robert Lighthizer cho rằng, WTO không được trang bị đủ những quy định cần thiết để đối phó với một nền kinh tế như Trung Quốc, và rằng WTO đã sai lầm ngay từ ban đầu khi thâu nạp Trung Quốc. Dĩ nhiên, mối quan tâm cấp thiết đối với WTO lúc này là cuộc chiến thương mại đang leo hang nhanh giữa Mỹ và Trung Quốc. Tình trạng mâu thuẫn như hiện nay xuất phát từ việc chính quyền Trump đã đơn phương áp thuế Trung Quốc, không cần chờ đến phán quyết của WTO, với lý do nước này vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Mặc dù các nền kinh tế có sự can thiệp lớn của nhà nước có thể tạo ra các vấn đề đặc biệt cho những nền kinh tế theo khuynh hướng thị trường, câu hỏi thực sự là, cách tốt nhất để đối phó là gì. Ông Lighthizer – đại sứ của Mỹ tại WTO – đã nói bóng gió rằng những người tiền nhiệm của ông đã ngây thơ xem Trung Quốc là một nền kinh tế thị trường khi kết nạp quốc gia này vào WTO, nhưng ông đã sai. Nghị định thư gia nhập năm 2001 của Trung Quốc có ghi rõ, Trung Quốc sẽ được đối đãi như một nền kinh tế phi thị trường trong 15 năm. Điều khoản đó có tác giúp giúp cho Mỹ và các nước lớn khác có thể đánh thuế Trung Quốc bằng các mức thuế cao hơn mức họ được cho phép.
Khi cho rằng việc để Trung Quốc vào WTO là một sai lầm, bạn cần phải trình bày được một con đường thay thế hợp lý khác tốt hơn cho Mỹ, trong khi đó, chính quyền Trump lại chưa làm được điều này. Trung Quốc đã đưa ra các cam kết cải cách kinh tế quan trọng khi gia nhập, và đã thực hiện phần lớn các cam kết trên. Vấn đề ở chỗ, những cam kết được đàm phán trong giai đoạn 1986 – 2001 là chưa đầy đủ. Các cam kết đó không giải quyết được hết các lo ngại mà Mỹ và các quốc gia khác đặt ra lúc đó, cũng không giải quyết được các vấn đề phát sinh thêm, khi Trung Quốc tiếp tục lớn mạnh thành một quốc gia thương mại quan trọng. Để giải quyết các vấn đề nổi lên này sẽ phải cần đến các vòng đàm phán mới – và cả những vòng đàm phán hiện nay đang dang dở, nhằm đưa ra được các nguyên tắc mới.
Một chỉ trích quan trọng thứ hai mà Mỹ nêu ra đó chính là cách tiếp cận của WTO trong việc giải quyết tranh chấp giữa các nước thành viên. Chính quyền Mỹ cho rằng hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO đã vượt quá quyền hạn cho phép. Bằng lý lẽ bào chữa trên, Nhà Trắng đã chặn đứng việc bổ nhiệm nhân sự chủ chốt cho cơ quan này. Trong số các chỉ trích mà chính quyền Trump dành cho cơ quan xét xử của WTO, có một số là liên quan đến mặt thủ tục – ví dụ như việc phớt lờ hạn chót thụ lý vụ việc; trong khi một số các chỉ trích khác nhằm vào các vấn đề trọng yếu hơn – ví dụ như việc cơ quan này diễn giải nghĩa vụ của các quốc gia theo hướng mở rộng thêm.
Mấu chốt lại, nguyên nhân quan trọng nhất, một lần nữa, chính là sự thất bại trong việc đạt được các Hiệp định mới. Nhìn chung, có sự ảnh hưởng qua lại giữa chức năng lập pháp và hành pháp trong cơ chế quản trị của WTO. Nhánh lập pháp đã giải quyết được các bài toán chính trị bằng các luật lệ và nguyên tắc mới. Nhưng những luật lệ và quy tắc mới này lại không đầy đủ một cách cần thiết, dẫn đến việc thực thi còn tùy thuộc vào cách hiểu. Một vai trò quan trọng của nhánh hành pháp đó là diễn giải các quy tắc còn chưa rõ ràng.
Một vấn đề lớn phát sinh là, nhánh hành pháp của WTO – tức cơ chế giải quyết tranh chấp – lại bị bỏ mặc tự vận hành trong nhiều thập kỷ qua, mà không được bổ sung các quy tắc mới. Thay vì thông qua các hiệp định chung mới giữa các thành viên WTO để thống nhất cách hiểu trong các quy định còn nhập nhằng đó, WTO lại phó mặc nhiệm vụ này cho cơ quan giải quyết tranh chấp. Cơ quan này phải áp dụng những quy tắc ngày một cũ rích, trong bối cảnh nền kinh tế thì không ngừng hiện đại hóa một cách chóng mặt; và cơ quan này còn phải giải quyết các tranh chấp thường mang yếu tố chính trị hơn là luật pháp. Nếu cơ quan giải quyết tranh chấp từ chối, khi đó, các nước sẽ cho rằng cơ quan này không hoàn thành nghĩa vụ giải quyết tranh chấp thương mại của mình. Còn nếu cơ quan này lao đầu vào những lĩnh vực mà các hướng dẫn được đưa ra bởi những hiệp định giữa thập niên 1990 chưa rõ ràng, cơ quan này có thể bị cáo buộc là chủ quan cảm tính. Một lần nữa, vấn đề cốt lõi đó là thiếu đi các hiệp định được đàm phán mới giữa các nước thành viên, để cập nhật các nguyên tắc.
Tất nhiên, đã và đang có những nỗ lực không mệt mỏi để viết lại các quy tắc thương mại toàn cầu. Năm 2001, WTO đã khởi động “Chương trình đàm phán Doha” – một nỗ lực to lớn nhằm cập nhật lại các quy tắc thương mại. Các bên tham gia đã mất nhiều năm cố gắng và rồi lại thất bại trong việc đạt được đồng thuận. Kết quả là, chỉ có một hiệp định khiêm tốn hơn nhiều về Thuận lợi hóa thương mại được ra đời. Một lý do quan trọng khiến đàm phán tại WTO gặp khó khăn, đó là khó lòng để đạt được đồng thuận giữa hơn 150 quốc gia. Ở các vòng đàm phán trước, các nước có tiềm năng phản đối có thể bị dọa sẽ không cho gia nhập WTO mới. Thủ thuật đó có khả năng không thể dùng lại, khi các nước đó đã gia nhập rồi.
Thất bại của WTO trong việc trở thành một diễn đàn đàm phán đã hạn chế phần nào vai trò giải quyết các lo ngại về thương mại trong thế giới hiện đại, và tạo áp lực lên hệ thống giải quyết tranh chấp. Mặc dù việc chính quyền Trump tấn công WTO có thể là sai, lo ngại đang lan rộng về tình trạng của thể chế này là đúng. Câu hỏi là, có thể làm những gì để giải quyết lo ngại đó.
Nguồn: forbes – TQ
Từ khóa: WTO, rắc rối, chính sách toàn cầu, giải quyết tranh chấp
