Đã đến lúc Mỹ và khu vực Châu Á-Thái Bình Dương phải cân nhắc về việc điều chỉnh thương mại.
Ngày 08/03/2018, sau hơn một năm khi Mỹ tuyên bố rút khỏi Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), 11 thành viên còn lại của Hiệp định đã đi đến thống nhất và ký kết Hiệp định. Cùng ngày đó, tại Washington, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh đánh thuế lên thép và nhôm nhập khẩu.
Tại sao các quốc gia TPP-11 tích cực tiến tới hội nhập trong khi Mỹ thì đi theo hướng ngược lại?
Donald Trump không phải là nguyên nhân duy nhất. Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ gần đây nhất đã cho thấy sự hoài nghi rộng rãi của cả hai chính Đảng ở Mỹ về lợi ích của các hiệp định thương mại, cũng như mặt trái của thương mại và toàn cầu hoá - những nguyên nhân gây ra mất việc làm, lương giảm và bất bình đẳng thu nhập.
Câu trả lời có thể là: Trong khi tâm lý bất mãn với thương mại tự do đang gia tăng trên khắp nước Mỹ, đặc biệt ở các các bang thuộc Vành đai Công nghiệp, thì vai trò hỗ trợ của chính phủ Mỹ đối với những người bị tiến trình toàn cầu hóa bỏ lại phía sau lại quá mờ nhạt.
Sự thiếu hụt các chương trình hỗ trợ cho người lao động đã góp phần làm dấy lên xu hướng công khai chống lại thương mại và toàn cầu hóa. Nếu các nước Châu Á-Thái Bình Dương không bắt đầu hành động, họ có thể cũng phải đối mặt với phản ứng tương tự trong tương lai.
Như các nhà kinh tế vẫn thường nói, những lợi ích của thương mại tự do - như tăng trưởng kinh tế, tiếp cận hàng hoá có chất lượng cao và giá thành rẻ - thường sẽ được phân tán trong khắp nền kinh tế. Trong khi đó, những hạn chế của thương mại tự do - như tình trạng mất việc làm do phải cạnh tranh với hàng nhập khẩu – lại tập trung ở bộ bộ phận nhỏ trong nền kinh tế nhưng lại với một tác động nặng nề.
Hoa Kỳ đã sớm nhận ra những thách thức tiềm tàn của thương mại tự do và đã thực hiện chương trình hỗ trợ công điều chỉnh để thích ứng với thương mại (Trade Adjustment Assistance - TAA), diễn ra đầu tiên vào năm 1962. Kể từ đó, Trợ cấp TAA đã hỗ trợ cho các công nhân Mỹ bị ảnh hưởng bởi thương mại toàn cầu thông qua đào tạo nghề, tư vấn nghề nghiệp, phụ cấp lương cho người lao động lớn tuổi, trợ cấp tìm kiếm việc làm, và hỗ trợ thu nhập cho người lao động trong các chương trình đào tạo và hướng nghiệp. Hơn 2,2 triệu người Mỹ đã hưởng lợi từ TAA, cho phép người lao động có được các kỹ năng và thông tin cần thiết để cạnh tranh trong nền kinh tế thế kỷ 21.
Nhưng qua nhiều năm, TAA càng lộ nhiều khuyết điểm. Các nhà phê bình chỉ ra những điểm yếu cản trở thành công của chương trình là do không đủ vốn, phạm vi còn hạn chế, và những khó khăn liên quan trong việc tiếp cận đối tượng hưởng trợ cấp. Một nghiên cứu của tổ chức Nghiên cứu chính sách Mathematica kết luận rằng việc điều kiện để được hỗ trợ thông qua TAA là “khá phức tạp” đối với người lao động, vì quá nhiều bước, nhiều khâu và có thời hạn. Kara Reynolds, một nhà kinh tế học tại Đại học Hoa Kỳ, nhận thấy rằng những người hưởng trợ cấp từ TAA có thể có thu nhập còn thấp hơn những người được nhận trợ cấp thất nghiệp thường xuyên. Hơn nữa, chi tiêu của Hoa Kỳ đối với các chương trình điều chỉnh thị trường lao động còn khá thấp, chỉ chiếm 0.11% GDP, trong khi ở Pháp là 0.99% GDP và ở Hàn Quốc là 0.45% GDP (theo Viện Brookings).
Dựa trên kinh nghiệm của Mỹ, chúng ta có thể rút ra bài học là các nền kinh tế có lẽ sẽ không thể tiếp tục đi theo con đường tự do hóa thương mại nếu không có những chính sách toàn diện và hiệu quả để giúp đỡ những người lao động bị ảnh hưởng. Các nước trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương nên xem xét thực hiện các chương trình hiệu quả để hỗ trợ và đào tạo hướng nghiệp người lao động bị ảnh hưởng bởi thương mại, và rộng ra hơn là những người bị ảnh hưởng bởi tiến bộ công nghệ và gia tăng năng suất.
Một cuộc điều tra của Viện Chính sách Xã hội Châu Á về các chương trình “Hỗ trợ điều chỉnh thương mại” cho thấy có nhiều vấn đề mà các quốc gia châu Á Thái Bình Dương cần phải cải thiện. Năm 2007, Hàn Quốc đã thiết lập một chương trình điều chỉnh thương mại trước khi thực hiện các thoả thuận thương mại với Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu, chương trình tập trung chủ yếu vào việc trợ giúp các doanh nghiệp cải cách cơ cấu nhằm giành lại lợi thế cạnh tranh. Mặc dù vào năm 2016, Seoul đã mở rộng phạm vi trợ cấp cho các cá nhân là người lao động, tuy nhiên, các nhà quan sát cho rằng các khoản trợ cấp không đầy đủ và các biện pháp khuyến khích thiếu hiệu quả đã làm cản trở thành công của chương trình.
Một số quốc gia, như Trung Quốc và Việt Nam, dựa vào các chương trình bảo hiểm thất nghiệp (UI) để giải quyết các vấn đề về chuyển đổi cơ cấu lao động liên quan đến thương mại, nhưng kết quả vẫn không mấy khả quan. Ở cả hai nước, độ hiệu quả của chương trình UI bị giảm đáng kể do tác động từ tỷ lệ thất nghiệp cao ở khu vực kinh tế phi chính thống,và nguồn quỹ hỗ trợ cũng rất hạn chế. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn đang tiếp tục thử nghiệm các chương trình điều chỉnh thương mại. Vào tháng 7 năm 2017, khu thương mại Tự do Thượng Hải (FTZ) đã tiến hành một chương trình thử nghiệm dựa trên mô hình TAA của Hoa Kỳ.
Úc và Nhật Bản đã áp dụng một giải pháp vừa tương đồng với cách tiếp cận của Mỹ và vừa tương tự công cụ UI. Chính phủ các nước này thực hiện chương trình hỗ trợ theo đối tượng, và hỗ trợ theo những giai đoạn nhất định cho người lao động, các công ty, hoặc các ngành công nghiệp bị ảnh hưởng. Ví dụ: Chính phủ Úc đã thực hiện một chương trình để hỗ trợ người lao động bị sa thải khi ngành công nghiệp ô tô đi xuống. Ở Nhật Bản, kể từ năm 1998, chính phủ đã trợ cấp đào tạo hướng nghiệp cho những người lao động bị sa thải, mặc dù tối đa chỉ 1.000 USD cho mỗi lao động.
Bên cạnh các chương trình hỗ trợ mới được thực thi còn có các chính sách hiện hành khác của chính phủ để hỗ trợ người lao động. Ví dụ như Úc là một trong những nước có chế độ phúc lợi xã hội toàn diện nhất trên thế giới. Còn ở Hoa Kỳ, các chương trình hỗ trợ người lao động còn mở rộng hơn, như việc có thêm trợ cấp bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, phúc lợi xã hội ở Hoa Kỳ ít hơn đáng kể so với các nền kinh tế tiên tiến khác, đặc biệt đối với việc chăm sóc sức khoẻ.
Mặc dù các chính phủ đã vô cùng nỗ lực để xây dựng các chương trình nhằm giúp dỡ những đối tượng bị bỏ lại phía sau bởi thương mại và toàn cầu hóa, nhưng vấn đề ở đây là, những chương trình này cần phải được xây dựng lại để phù hợp với tình hình của thế kỷ 21.
Tại Hoa Kỳ, hỗ trợ điều chỉnh không chỉ giới hạn trong lĩnh vực thương mại, mà còn có thể hỗ trợ người lao động thích ứng với những hậu quả do tác động của kỹ thuật mới, sự đổi mới công nghệ và gia tăng năng suất.
Ở Châu Á Thái Bình Dương, các nhà hoạch định chính sách nên đề phòng với những tác động của thương mại và tiến bộ công nghệ. Chính phủ các nước trong khu vực cần cân nhắc áp dụng các chương trình điều chỉnh thương mại toàn diện hơn để giải quyết nhu cầu của người lao động trong giai đoạn hiện tại và tương lai, nhằm giảm nhẹ tâm lý phản đối từ người lao động.
Mặc dù có những điểm bất cập, mô hình chương trình trợ cấp của Mỹ vẫn có thể xem là một điểm khởi đầu, đặc biệt nếu Chính phủ phân bổ đủ ngân sách và mở rộng phạm vi hỗ trợ đến các hệ quả mất việc làm do đổi mới công nghệ. Một ví dụ khác là mô hình được thực hiện tại các nước Bắc Âu, được cho là “mang tính linh hoạt” (flexicurity) cao hơn, khi mà các nước này quan tâm nhiều hơn đến việc bảo vệ phúc lợi cho người lao động hơn là bảo hộ những ngành nghề nhất định. Hệ thống đào tạo nghề của Đức cũng đã có được thành công đáng khích lệ khi đối mặt với nền kinh tế toàn cầu hóa và tự động hóa. Các nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia Châu Á Thái Bình Dương cần cẩn trọng xem xét để thực hiện các chương trình tương tự.
Việc đào tạo lại nguồn lao động và các chương trình phát triển kỹ năng có thể giúp đỡ những người bị bỏ lại phía sau trong thời kỳ kinh tế phát triển một cách nhanh chóng, đồng thời làm giảm bớt làn sóng phản đối thương mại và toàn cầu hóa.
Nguồn: The Diplomat - NN
Từ khóa: hỗ trợ điều chỉnh thương mại, trợ cấp lao động, toàn cầu hóa, phúc lợi xã hội
