Nếu chọn một nước để tán dương vì đã kết thúc thành công đàm phán Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), không đâu khác chính là Nhật Bản. Nước này là lực đẩy chính thúc đẩy đàm phán CPTPP (còn được gọi là TPP-11) sau khi Hoa Kỳ rút khỏi Hiệp định cách đây một năm về trước.
Thật hiếm khi được thấy Nhật Bản nắm vai trò chủ đạo trong một cuộc đàm phán đa phương. Nhưng điều đó đã diễn ra trong năm 2017, khi Hoa Kỳ rút khỏi TPP nhường lại “khoảng trống” để Nhật Bản đứng ra dẫn dắt Hiệp định thương mại tự do quy mô lớn này. Nhật Bản đã chớp thời cơ để đặt ra “luật chơi” trong TPP-11 thay vì chỉ biết chịu đựng sự chi phối của Hoa Kỳ như trong TPP trước đây. Trưởng đoàn đàm phán TPP của Nhật Bản, ngài Kazuyoshi Umemoto, ngay từ đầu đã bình luận, Nhật Bản có thể đảm nhiệm vị trí đầu tàu thay vì chỉ ở thế phòng ngự.
Chính quyền của Thủ tướng Nhật Shinzo Abe cam kết sẽ đưa CPTPP đi vào hiệu lực sớm vì một vài lí do quan trọng sau đây.
Nhật Bản hi vọng, một hiệp định CPTPP tiêu chuẩn cao có thể trở thành mô hình kiểu mẫu cho các hiệp định thương mại đa phương khác, bao gồm Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) do ASEAN dẫn dắt. Một số lĩnh vực trong RCEP còn khá lạc hậu so với CPTPP, điển hình như điều khoản về giảm thuế, doanh nghiệp nhà nước, bảo hộ lao động, thương mại điện tử, nhân quyền và môi trường. Vì vậy, CPTPP sẽ giúp Nhật Bản có thêm tiếng nói trên bàn đàm phán RCEP, giúp Nhật Bản đưa RCEP trở thành một hiệp định thương mại chất lượng cao.
Ngoài ra, CPTPP còn được dùng làm bức tường bảo vệ chống lại chiến dịch của chính quyền Trump: theo đuổi các Hiệp định thương mại tự do (FTA) song phương theo nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết”. Chỉ cần đảm bảo cho CPTPP có hiệu lực, Nhật Bản có thể đáp trả Hoa Kỳ rằng nước này “sẽ không thỏa hiệp bất cứ điều kiện nào vượt quá mức độ cam kết trong CPTPP trong đàm phán song phương với Hoa Kỳ nếu có”.
Chuyên gia đàm phán trước đây của Nhật Bản ngài Kazuhito Yamashita nhận định, Nhật Bản thậm chí có thể tiến xa hơn: “Nếu như Hoa Kỳ, bởi vì TPP-11 mà bị mất đi thị phần trong thị trường nông sản Nhật Bản, yêu cầu Nhật Bản ký kết FTA song phương, thì Nhật Bản có thể đòi hỏi ngược lại là Hoa Kỳ nên gia nhập TPP-11, bởi vì Nhật Bản đã cam kết trong các FTA đa phương”. Các nước trong CPTPP nên đưa ra điều kiện mới cho Mỹ nếu nước này muốn quay trở lại, thay vì áp dụng lại TPP phiên bản gốc. Về phía Nhật Bản, nước này có thể yêu cầu Mỹ dỡ bỏ ngay lập tức thuế nhập khẩu ô tô thay cho lộ trình 25 năm như đã thỏa thuận trước đây. Bằng không, Nhật Bản sẽ không có thêm nhiều lợi ích về mặt tiếp cận thị trường một khi Mỹ quay trở lại, vì hiện nay, mức thuế nhập khẩu các mặt hàng khác của Nhật Bản vào thị trường Mỹ đã rất thấp.
Mặt khác, nếu Nhật Bản cứng rắn chặn đường quay lại TPP của Hoa Kỳ, Hoa Kỳ khi đó sẽ buộc phải theo đuổi một FTA với Nhật Bản. Nếu kịch bản này diễn ra, Hoa Kỳ có thể gây áp lực để Nhật Bản mở cửa thị trường nông sản, ở mức độ còn nhiều trong TPP phiên bản gốc.
Nhật báo Sankei Shimbun của Nhật thì cho rằng, việc Mỹ quay trở lại TPP sẽ rất cần thiết nếu muốn các quy định trong TPP đạt được mức độ tự do hóa cao hơn, đặc biệt khi một vài nước trong TPP chỉ đồng ý các quy tắc mới và đồng ý cải cách trong nước khi đổi được quyền tiếp cận thị trường Mỹ. Ngoài ra, việc hợp tác với Mỹ là tuyệt đối quan trọng nếu như Nhật Bản muốn gia tăng áp lực lên Trung Quốc, buộc nước này cải tổ nền kinh tế vốn vẫn còn cách khái niệm “kinh tế thị trường” khá xa.
Rất nhiều điều khoản đang được đình chỉ thực hiện trong CPTPP đều bắt nguồn từ đòi hỏi trước đây của các Tập đoàn Mỹ, ví dụ như kéo dài thời gian bảo hộ dữ liệu cho dược phẩm. Thêm vào đó, hệ thống giải quyết tranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư trong TPP gốc, điều khoản đặt ra thách thức cho vấn đề chủ quyền quốc gia, cũng đã được tạm hoãn.
Một lý do nữa khiến Nhật Bản hi vọng Hoa Kỳ có thể tham gia CPTPP vào giai đoạn 2 (sau khi hiệp định có hiệu lực) là nhằm giảm áp lực phải đàm phán FTA song phương với Hoa Kỳ. Từ đây cho đến lúc đó, với sự vắng mặt của Hoa Kỳ trong vai trò thiết lập và truyền bá các quy tắc thương mại và đầu tư trong TPP, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã bày tỏ ý định trở thành “người giương ngọn cờ thương mại tự do”, thông qua việc xúc tiến các giá trị kinh tế trong TPP đến toàn thế giới.
Bước đầu tiên, Nhật Bản rất nhiệt thành mời các nước khác tham gia TPP phiên bản mới. Các nước như Đài Loan, Hàn Quốc, Thái Lan, Indonesia và Philippine đã bày tỏ sự quan tâm. Nhật Bản lôi kéo thêm những nước này vào TPP vì muốn đảm bảo các quy tắc thương mại tiêu chuẩn cao có thể phủ rộng trên toàn châu Á.
Chuyên gia Thái Lan Thitinan Pongsudhirak phân tích, các quốc gia ASEAN đem lại cho TPP các lợi ích về mặt thị trường, tính bổ sung với các nước còn lại về thương mại và đầu tư, và quan trọng nhất là đem lại các mạng lưới chuỗi cung ứng. Nhà kinh tế Nhật Bản Fukunari Kimura cũng đồng tình, cho rằng các hiệp định như TPP sẽ giữ một vai trò rất quan trọng trong việc mở rộng và làm sâu sắc thêm mạng lưới sản xuất khu vực, vì hiệp định sẽ giúp cho hàng hóa được lưu thông thuận lợi và đúng tiến độ, đồng thời, giúp cho việc di chuyển thông tin được dễ dàng hơn trong nền kinh tế số - vấn đề còn chưa được đề cập đến trong các Hiệp định Đối tác Khu vực khác mà Nhật Bản đã ký kết.
Không có Mỹ trong hiệp định, các thế lực có sức mạnh trung bình trong CPTPP như Nhật Bản và Úc sẽ có cơ hội thể hiện vai trò lãnh đạo trong khu vực nhiều hơn nữa. Phiên bản TPP mới mặc dù ngoài mặt không mang nhiều hàm ý chính trị, nhưng bên trong lại chứa đựng giá trị chiến lược còn to lớn hơn, so với TPP phiên bản gốc.
Các nhà ngoại giao Nhật Bản tiết lộ, một trong những mục tiêu quan trọng của CPTPP đó chính là “kiềm chế Trung Quốc”, cường quốc đang ưa chuộng các quy tắc thương mại tiêu chuẩn thấp nhằm bảo hộ cho các doanh nghiệp và các ngành công nghiệp trong nước. Điều này lý giải vì sao Nhật Bản phải đứng ra đảm nhiệm vai trò lãnh đạo, điều trước đây chưa từng có: đó là lo ngại khoảng trống do Mỹ để lại tại khu vực châu Á Thái Bình Dương có thể bị lấp vào bởi Trung Quốc.
Tác giả: Aurelia George Mulgan - Giáo sư Trường Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại Học New South Wales, Canberra, Úc.
Nguồn: East Asia Forum – TQ
Từ khóa: Nhật Bản, lãnh đạo, CPTPP, lý do, chiến lược, kiềm chế Trung Quốc
