Mặc dù văn bản đầy đủ của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) vẫn chưa được công khai, nhưng tuyên bố kết thúc đàm phán của 12 quốc gia khu vực châu Á-Thái Bình Dương đã và đang gây ra những cơn dư chấn trên toàn cầu.
Trên nhiều khía cạnh, thỏa thuận này vẫn tồn tại những chia rẽ và các vấn đề của riêng mình bất chấp hứa hẹn sẽ mang lại sự tăng trưởng và lợi ích lâu dài cho các thành viên tham gia. Đối với Thái Lan việc bỏ lỡ TPP là ít nghiêm trọng khi nước này vẫn chưa có một chính sách thương mại rõ ràng để bắt đầu cuộc chơi với TPP.
Thứ nhất, với tư cách là một khuôn khổ tự do hóa rộng nhất toàn cầu, TPP gây chia rẽ vì nó thu hút sự chú ý và thay đổi trọng tâm của Vòng đàm phán Doha thuộc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Trên thực tế, TPP có thể là giọt nước cuối cùng làm đổ vỡ nền tảng hệ thống thương mại đa phương - cơ quan đóng góp rất nhiều cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong suốt 7 thập kỷ qua.
Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng các hiệp định thương mại dưới hình thức song phương, khu vực và đa phương đã làm suy yếu vai trò của WTO. Giờ đây TPP sẽ không chỉ lôi kéo thêm nhiều nền kinh tế hơn mà còn có khả năng giải quyết các vấn đề thương mại khác với các giải pháp của riêng mình thay vì trong khuôn khổ đa phương của WTO. Hội nghị Bộ trưởng WTO diễn ra tại Kenya vào tháng 12 tới sẽ cho biết số phận của hệ thống thương mại thế giới, nếu kết quả không khả quan và kéo theo sự sụp đổ của WTO thì TPP chính là một trong những nguyên nhân.
Thứ hai, TPP gây chia rẽ trong nội bộ các nước thành viên tham gia lẫn không tham gia. Đối với 12 quốc gia - Mỹ, Canada, Mexico, Peru, Chile, Australia, New Zealand, Brunei, Singapore, Malaysia, Việt Nam và Nhật Bản, TPP tạo ra những cuộc tranh luận gay gắt bên cạnh những vấn đề xã hội đang tồn tại.
Ví dụ, tại Mỹ, TPP có thể là vấn đề làm xoay chuyển cục diện trong kỳ bầu cử tổng thống sắp tới của nước Mỹ khi bà Hillary Clinton đã buộc phải thông báo không ủng hộ TPP nhằm đảm bảo có đủ số đề cử cần thiết cho vị trí ứng cử viên Tổng thống từ phía Đảng Dân chủ. Đầu năm nay New Zealand cũng chứng kiến các cuộc biểu tình rộng khắp trên đường phố nhằm phản đối vấn đề độc quyền trong lĩnh vực dược phẩm. Chile - nước đã có một FTA với Trung Quốc cũng sẽ phải trải qua một quá trình phê chuẩn nhiều cam go. Những nước TPP khác, ví dụ như Việt Nam, có thể dễ dàng thông qua TPP nhưng sẽ không ở mức sự tham gia của xã hội dân sự. Hơn nữa, không dễ dàng để tưởng tượng bằng cách nào Việt Nam sẽ tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn môi trường và lao động nghiêm ngặt mà TPP đặt ra.
Đối với các nước ngoài TPP, việc có tham gia hay không sẽ gây nhiều tranh cãi. Ví dụ, một số bên liên quan tại Thái Lan đã đề nghị chính phủ tham gia hiệp định này. Tuy nhiên, đây vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi. Thái Lan đã không có một chính sách thương mại rõ ràng khi luôn đứng ngoài các thỏa thuận thương mại song phương trong vòng một thập kỷ trở lại đây. Phản ứng dữ dội trước các FTA cũng góp phần tạo ra sự phân cực tại Thái Lan và củng cố thêm quyền lực của các nhóm xã hội dân sự có khuynh hướng chống tự do hóa thương mại.
Thái Lan nếu có thể tham gia TPP sẽ cảm nhận rõ sự tương đồng với FTA Thái Lan - Mỹ được thai nghén vào đầu những năm 2000 dưới thời chính quyền ông Thaksin Shinawatra với những hứa hẹn tuyệt vời về tự do hóa nhưng cuối cùng đã rơi vào thất bại bởi lợi ích nhóm và sự thiếu minh bạch. Đối với những nước bị loại ra khỏi TPP như Thái Lan và thậm chí cả Trung Quốc, hiện tại có thể là quá khó và quá muộn để tham gia.
Thứ ba, TPP sẽ tiếp tục phân chia sâu sắc hơn nữa các nền kinh tế thành từng khối thương mại ưu đãi. Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) giữa 10 nước thành viên ASEAN với Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand và Ấn Độ sẽ tiếp tục được thúc đẩy. RCEP do Trung Quốc dẫn đầu và TPP do Mỹ dẫn đầu sẽ làm trầm trọng hơn nữa sự canh tranh giữa 2 siêu cường và có thể thiệt hai đến sự ổn định tại khu vực châu Á Thái Bình Dương.
Thứ tư, ASEAN sẽ tiếp tục bị chia rẽ, 4 trong số 10 nền kinh tế ASEAN đang là thành viên của TPP trong khi những nước còn lại thì không. Việt Nam và Malaysia có thể nhìn thấy những lợi ích của mình trong các ngành công nghiệp lớn như ô tô, may mặc, điện và điện tử. Brunei là quá nhỏ để có thể lớn mạnh hơn và Singapore đã là quốc gia quá tự do về thương mại để có thể hưởng lợi nhiều lợi ích. Do vậy, Việt Nam và Malaysia chính là 2 nước sẽ nhận được nhiều thành quả lẫn hệ quả nhất so với 2 thành viên ASEAN còn lại, theo đó các thành viên ASEAN có thể phải đối diện với nguy cơ sự gắn kết và động lực chung là cộng đồng ASEAN bị suy giảm.
Nhìn chung, TPP đặt ra vô số những rủi ro và thách thức đối với những nước tham gia lẫn không tham gia. Quá trình phê chuẩn của các thành viên TPP cũng không dễ dàng, dự kiến sẽ không có nền kinh tế thành viên nào từ chối ký kết nhưng tất cả đều có khả năng phải đối mặt với sự phân cực và chia rẽ trong nước một thời gian trước khi TPP có thể đi vào thực thi.
Để chắc chắn, TPP có thể được công bố là phiên bản WTO+. Ví dụ, các vấn đề bao trùm không chỉ là thương mại hàng hóa, mua sắm chính phủ, sở hữu trí tuệ mà còn là kinh tế kỹ thuật số và vai trò của doanh nghiệp nhà nước. Đáng tiếc, để làm được điều này nó phải được thỏa thuận ở cấp đa phương trong WTO, tuy nhiên ít nhất một quá trình khó khăn đã được đi qua. Từ bỏ con đường đa phương sang hợp tác toàn cầu, các hiệp định thương mại tự do sẽ hoạt động như một cỗ máy ly tâm - theo đó cấu trúc kinh tế toàn cầu vốn được thiết lập từ cách đây 7 thập kỷ có thể bị phá vỡ.
Tác giả: Thitinan Pongsudhirak - Phó giáo sư, Giám đốc Viện An ninh và Nghiên cứu Quốc tế, Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Chulalongkorn, Thái Lan.
Theo http://www.bangkokpost.com/ - HP
Từ khóa: Những chia rẽ, xuất phát, từ Hiệp định đối TPP
