Ngày 23 tháng 1 năm 2018, chính phủ Canada đã tuyên bố sẽ ký kết Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), hay còn được gọi là TPP-11. Hiệp định này là một cam kết quan trọng của 11 nước thành viên đối với hoạt động tự do thương mại, sau khi Mỹ rút lui khỏi hiệp định TPP ban đầu. Nội dung của CPTPP phần lớn không thay đổi so với TPP, với một số điều khoản nhất định bị tạm hoãn thực thi.
Một khu vực tự do thương mại khổng lồ mới ra đời
Hiệp định CPTPP sẽ tạo ra một trong những khối tự do thương mại lớn nhất thế giới. 11 nước thành viên sẽ đại diện cho một thị trường chung của 500 triệu dân và tổng GDP vào khoảng 10 nghìn tỷ USD. Ở khu vực Châu Mỹ, các thành viên tham gia bao gồm Canada, Mexico, Chi-lê, và Peru. Ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương, các nước tham gia bao gồm Úc, Brunei, Nhật, Malaysia. New Zealand, Singapore, và Việt Nam. Dưới góc độ kinh tế, Nhật Bản là thành viên quan trọng nhất, đóng góp gần 50% tổng giá trị GDP của cả khối, kế đến là Canada, chiếm 15%.
Theo như nội dung của hiệp định TPP ban đầu, thuế quan đối với khoảng 95% danh mục hàng hóa sẽ được bãi bỏ theo thời gian. Hiệp định này cũng mang lại nhiều cam kết quan trọng liên quan đến các rào cản phi thuế quan, lĩnh vực dịch vụ, đầu tư và một loạt các lĩnh vực khác.
Những thay đổi trong CPTPP
Sở hữu Trí tuệ: Hiệp định CPTPP tạm hoãn thực thi một số phần liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ trong 14 chương khác nhau của hiệp định TPP ban đầu. Các điều khoản tạm đình chỉ bao gồm: cấp bằng sáng chế cho những ứng dụng mới của những sáng kiến sẵn có, hợp lý hóa thời gian cấp bằng sáng chế cho dược phẩm, và kéo dài thời hạn bản quyền lên 70 năm kể từ ngày xuất bản đầu tiên. Các điều khoản về quyền sở hữu trí tuệ trong CPTPP nhiều hơn so với những hiệp định thương mại quan trọng khác mà Canada đã ký kết như CETA (Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện giữa Canada và Liên minh Châu Âu). Tuy nhiên, do không còn những đề xuất quyết liệt từ Mỹ, một vài biện pháp bảo hộ đã được thu hẹp.
Bảo hộ Đầu tư: Hiệp định CPTPP sẽ tạm hoãn một số điều khoản trong hiệp định TPP ban đầu liên quan đến “các thỏa thuận về đầu tư” và “cấp phép đầu tư”. Cả hai khái niềm này đều không hề tồn tại trong CETA. Đình chỉ thực hiện những điều khoản này sẽ khiến các nhà đầu tư nước ngoài không còn khả năng kiện chính phủ theo cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước trong một số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, phần lớn các điều khoản bảo hộ đầu tư vẫn được giữ lại, mặc cho những tranh cãi thường xuyên dấy lên xung quanh vấn đề quyền lực chi phối của chính phủ.
Mua sắm công: Các điều khoản về mua sắm chính phủ phần lớn là không thay đổi, ngoại trừ việc tạm hoãn những điều khoản quy định điều kiện hàng hóa hay dịch vụ cung cấp phải đảm bảo tuân thủ các quyền về lao động được thừa nhận trong CPTPP. Những điều kiện về mua sắm chính phủ trong hiệp định TPP không quá khắt khe, và không có điều khoản tương tự trong CETA để so sánh.
Những điều khoản thế hệ mới
Chống tham nhũng: Hiệp định TPP ban đầu còn bao gồm một chương riêng về chống tham nhũng, vốn chưa bao giờ tồn tại trong CETA hay trong những hiệp định thương mại quan trọng khác. Canada vốn dĩ đã là quốc gia đi đầu trong lĩnh vực này, với Đạo luật chống tham nhũng đối với các cán bộ công chức nước ngoài (CFPOA) vừa được cải tiến vào năm 2013, và gần đây nhất là học hỏi cách thức từ Đạo Luật Chống Hối Lộ của Anh Quốc (U.K. Bribery Act) - loại bỏ miễn trừ đối với “tiền bôi trơn”. Chương về chống tham nhũng của CPTPP đòi hỏi các quốc gia thành viên phải triển khai biện pháp truy tố hình sự đối với công chức có hành vi tham nhũng, áp đặt các quy tắc giám sát tài chính khắt khe hơn nếu cần, và tổ chức các khóa tập huấn để củng cố tác phong liêm chính cho công chức. Mặc dù những biện pháp này chỉ mang tính hệ thống và không thể áp dụng cho từng trường hợp cá biệt, chúng được thiết kế để đưa các thành viên CPTPP đạt đến một tiêu chuẩn cao hơn trong đấu tranh chống tham nhũng, với mục tiêu giảm thiểu tác động của tham nhũng lên hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế giữa các bên.
Chính sách cạnh tranh: Chương về chính sách cạnh tranh của CPTPP có nội dung tiến bộ hơn nhiều hiệp định thương mại đa phương khác. Nó yêu cầu mọi nước thành viên phải áp dụng và duy trì luật cạnh tranh quốc gia, bài trừ các hoạt động kinh doanh phi cạnh tranh, cũng như áp dụng luật bảo vệ người tiêu dùng, chống lại các các hoạt động thương mại gian lận và lừa đảo. Việc thực thi những chính sách này sẽ giúp tạo ra sự công bằng về mặt thủ tục, nâng cao tính minh bạch nhiều nhất có thể. Hiệp định CPTPP cũng yêu cầu các nước phải thừa nhận quyền riêng tư của con người, và mọi người có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại gây ra cho hoạt động kinh doanh hoặc tài sản của họ do vi phạm luật cạnh tranh quốc gia. Mặc dù việc giải quyết tranh chấp không áp dụng đối với mọi trường hợp cá biệt, những điều khoản thể chế này được thiết kế để nâng tỷ lệ tối thiểu cho mức độ thực thi luật cạnh tranh ở các nước thành viên CPTPP.
Môi trường: vì là một hiệp định thương mại hiện đại, CPTPP còn bao hàm một chương quan trọng về nghĩa vụ đối với môi trường. Các nghĩa vụ quy định trong CPTPP cũng khá tương đồng với CETA. Các chương trong CPTPP còn được hậu thuẫn bởi một cơ chế giải quyết tranh chấp, làm cho hiệp định giữa 11 nước thành viên có hiệu quả thực tế cao hơn.
Các hiệp định bên lề (side letter)
Có một số lĩnh vực nhất định mà Canada muốn đưa vào CPTPP nhưng lại không đạt được trong phiên bản cuối của hiệp định đa phương. Tuy nhiên, chính phủ Canada đang theo đuổi một loạt các hiệp định song phương “bên lề” với từng quốc gia riêng biệt, để giành thêm quyền bảo hộ về văn hóa và cho ngành sản xuất ô tô. Về văn hóa, Canada được dự đoán sẽ hoàn chỉnh các hiệp định bên lề vời từng nước đối tác để đem lại sự bảo hộ cho hoạt động của chính quyền liên bang và các tỉnh trong lĩnh vực văn hóa, đặt biệt là cho ngôn ngữ tiếng Pháp. Trong lĩnh vực ô tô, Canada đã đạt được các hiệp định bên lề với Nhật và Malaysia, và cũng đang theo đuổi một hiệp định với Úc. Hiệp định với Nhật và Malaysia có đề cập đến quy tắc xuất xứ (bao gồm khả năng cho phép Canada được hưởng những nhượng bộ từ các hiệp định mà hai nước này ký kết trong tương lai với nước thứ ba, như Mỹ) và cơ chế giải quyết tranh chấp. Hiệp định với Úc cũng được dự kiến sẽ có nội dụng tương tự.
Những bước tiếp theo và những dự báo cho tương lai
Hiệp định CPTPP dự kiến sẽ được ký kết trong tháng 3. Một khi 6 trong 11 nước thành viên phê chuẩn hiệp định (và 6 nước này phải chiếm ít nhất 85% tổng giá trị GDP của cả khối), hiệp định sẽ đi vào thực thi ở các nước đã có phê chuẩn, có khả năng sẽ là vào cuối 2018 hoặc đầu 2019. Phần lớn các quy định cắt giảm thuế sẽ có hiệu lực ngay khi CPTPP đi vào thực thi, cũng như các điều khoản liên quan đến tự do hóa thương mại và đầu tư.
Khi CETA và CPTPP cùng có hiệu lực, Canada sẽ có thể mở rộng đáng kể quan hệ của mình với hai khối thương mại lớn nhất của thế giới. Hàn Quốc là một nền kinh tế lớn khác ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương nhưng không tham gia vào CPTPP. Tuy nhiên, Canada cũng đã có sẵn một hiệp định tự do thương mại mới và hiện đại với quốc gia này.
Vì Canada vừa mới tổ chức vòng đàm phán thứ 6 về nâng cấp NAFTA, những tuyên bố về CPTPP cũng rất đáng quan tâm. Nếu các cuộc đàm phán diễn ra thành công, Canada sẽ sở hữu vị thế độc tôn vì vừa có được mối quan hệ với các nước Bắc Mỹ, vừa thiết lập quan hệ thương mại và đầu tư với các nước trong khu vực Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Và nếu NAFTA bị xóa bỏ, hiệp định CPTPP cũng sẽ tiếp tục củng cố quan hệ tự do thương mại giữa Canada và Mexico, trong khi Canada và Mỹ vẫn có thể trở về áp dụng những điều khoản trong Hiệp định Tự do Thương mại Mỹ-Canada năm 1988.
Nguồn: Mondaq - HN
Từ khóa: NAFTA, CPTPP, hiệp định tự do thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương
