Đối với các quốc gia thành viên ASEAN, hội nhập khu vực đã mang các nước xích lại gần nhau. Việc không có nhiều xung đột giữa các thành viên được ghi nhận là thành công của ASEAN trong nỗ lực hội nhập sâu hơn rộng hơn. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được kể từ khi thông qua Hiến chương ASEAN vào tháng 11 năm 2007, đến nay hội nhập vẫn là một khát vọng của khu vực này.
Theo thống kê, 90% các mục tiêu trong ba trụ cột ASEAN là an ninh - chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội đã đạt được. Trọng tâm là kết luận và phê chuẩn các hiệp định liên chính phủ thông qua các chương trình làm việc, các nghiên cứu liên quan, cấu trúc các ủy ban và các chương trình hành động khác. Tuy nhiên, biện pháp và các khuôn khổ thực thi cam kết vẫn còn là chưa đủ mặc dù đã có một số nỗ lực nhằm cắt giảm chi phí, tăng cường dòng chảy thương mại nội khối hay đẩy nhanh tốc độ hội nhập của ASEAN.
Thành tựu lớn nhất mà ASEAN đạt được là tạo lập được mối quan hệ với các đối tác lớn với tư cách là một tổ chức quốc tế và khu vực. Cụ thể Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) bao gồm ASEAN, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Nga và Ấn Độ; và ASEAN+3 bao gồm ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là 2 thể chế trung tâm trong các mối quan hệ của ASEAN.
Một vấn đề liên quan đến các đề xuất có tính cạnh tranh trong hội nhập kinh tế khu vực là EAS đang thúc đẩy cho một thỏa thuận đối tác kinh tế toàn diện khu vực Đông Á và ASEAN+3 đang ủng hộ cho một thỏa thuận thương mại tự do khu vực. Việc công bố đàm phán cho Hiệp định đối tác kinh tế khu vực (RCEP) vào tháng 11 năm 2012 là một bước đi cụ thể giúp ASEAN có thể tránh được tình huống phải lựa chọn giữa 2 tầm nhìn kinh tế khác nhau.
Quan trọng hơn, với bản chất là một thỏa thuận đa phương, RCEP giúp tránh được những méo mó thị trường khi ASEAN đã ký kết các hiệp định với Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc.
Tuy nhiên, sự có mặt của Ấn Độ là điều đáng quan tâm. Ấn Độ thường là nguyên nhân của những bế tắc trong các cuộc đàm phán kinh tế, thương mại đa phương. Mặc dù chính quyền của Thủ tướng Ấn Độ ủng hộ thúc đẩy kinh doanh, nhưng chính phủ nước này cần phải vượt qua bản chất trong bộ máy chính quyền nước này nếu muốn đưa RCEP đến thành công.
Một vấn đề khác là mối quan tâm chính của ASEAN sau năm 2015 về hội nhập vẫn còn là một ảo tưởng. ASEAN là một cộng đồng ngoại giao với rất ít ảnh hưởng lên cuộc sống của người dân ở 10 quốc gia thành viên. Mỗi thành viên sở hữu một hệ thống pháp lý, kinh tế, chính trị khác nhau cũng như chênh lệch về trình độ phát triển. 6 thành viên sớm nhất cùng với Việt Nam đang dẫn đầu cuộc chơi, trong khi Myanmar, Campuchia, và Lào vẫn còn sa lầy trong tình trạng kém phát triển.
Gần như không có sự thống nhất nào tại ASEAN ngoại trừ giữa các nhà làm chính sách, các học giả và nhà báo. Hầu hết các doanh nhân phản đối hợp tác kinh tế vì điều đó làm lung lay vị trí thống trị của họ trên thị trường trong nước nhưng lại háo hức với việc mở cửa thị trường của các nước láng giềng. Ba trụ cột của ASEAN được thỏa thuận riêng lẻ và thiếu sự tương tác giữa các bên.
Điều còn thiếu của ASEAN là cách tiếp cận một "chính phủ chung". Các nhà hoạch định ASEAN tập trung vào trách nhiệm theo ngành riêng lẻ do đó không thể cân bằng với những tác động lên các ngành khác khác trong xã hội. Trong khi các cuộc thảo luận về khả năng kết nối của ASEAN vẫn đang tiếp tục diễn ra thì khó khăn từ vấn đề hội nhập "đằng sau biên giới" cần được giải quyết, các lĩnh vực quan trọng bao gồm hài hòa tiêu chuẩn hải quan; chuẩn hóa cơ chế pháp lý và phát triển cơ sở hạ tầng thông tin.
Ngay cả khi các đề xuất đưa ra được thực thi nhằm thúc đẩy hội nhập sâu thì ASEAN cũng thất bại trong việc xem xét các vấn đề mang tính thực tiễn. Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN diễn ra vào tháng 1 năm 2015, Malaysia đã nhắc lại lời kêu gọi thiết lập một múi giờ chung cho thủ đô các nước ASEAN. Tuy nhiên, Timor Leste đang ở thuộc múi giờ sớm hơn Myanmar 2 tiếng rưỡi. Liệu điều này có đồng nghĩa với việc cánh cửa thành viên với Timor Leste có bị đóng lại?
Một lo ngại ngày càng tăng khác là tình trạnh đoàn kết mong manh giữa các thành viên ASEAN. Các vấn đề khu vực như cạnh tranh hàng hải trong khu vực Biển Đông có thể làm suy yếu những nỗ lực tạo ra một tầm nhìn thống nhất trong ASEAN. Sự đồng thuận sẽ càng khó khăn khi Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng của mình tại khu vực này. Điển hình là tháng 7 năm 2012, Campuchia ngăn cản việc đưa các tranh chấp tại biển Đông vào bất kỳ tài liệu nào và lần đầu tiên thông cáo chung của khu vực đã không thể ban hành tại một Hội nghị Bộ trưởng ASEAN.
Sẽ có áp lực cho các nước ASEAN từ những cường quốc bên ngoài, các thành viên dễ bị tổn thương trong khối có thể buộc phải đồng ý về một số vấn đề. Do đó, sự thống nhất bên ngoài của ASEAN có thể ẩn chứa bên trong những khác biệt lớn về quan điểm.
Tác giả: Barry Desker Giáo sư phân tích chính sách Đông Nam Á, Viện nghiên cứu quốc Rajaratnam (RSIS), Đại học kỹ thuật Nanyang.
Theo http://www.eastasiaforum.org - PC
Từ khóa: Hội nhập, ASEAN, Hiến chương ASEAN, ASEAN+3, thỏa thuận đa phương, RCEP
