Mối quan hệ giữa ASEAN, Trung Quốc và Hoa Kỳ đang phải chịu nhiều áp lực, nhất là khi trật tự toàn cầu đang thay đổi. Sự thay đổi này đe dọa tới an ninh và thịnh vượng chung của Châu Á. Có thể nói, đó là sản phẩm của những thay đổi lớn trong cấu trúc quyền lực toàn cầu với sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc. Bên cạnh đó, đại dịch COVID-19 cũng làm những áp lực trên ngày càng gia tăng, làm sâu sắc thêm những căng thẳng quyền lực, ảnh hưởng trực tiếp tới kinh tế toàn cầu.
ASEAN đóng vai trò trung tâm, là nơi các cường quốc lớn mượn làm điểm tựa nhờ vào tính ổn định khu vực của nó. Các thỏa thuận hợp tác của ASEAN đóng vai trò như một cơ chế hiệu quả để thu hút và quản lý các lợi ích của những cường quốc lớn trong khu vực. Nhưng liệu ASEAN và các khuôn khổ khu vực có thể tiếp tục duy trì sức mạnh đủ để đối phó với hai cường quốc lớn khi họ ngày càng bắt đầu coi mình là đối thủ cạnh tranh chiến lược?
Sự trỗi dậy về kinh tế của Trung Quốc đã giúp nước này tăng sức ảnh hưởng đáng kể trong khu vực, bao gồm ASEAN nói chung và các nước thành viên của khối nói riêng. Hai vấn đề tác động trực tiếp đến các thành viên ASEAN có liên quan đến sự trỗi dậy của Trung Quốc là (i) lãnh thổ và hàng hải ở Biển Đông, (ii) hỗ trợ tài chính quy mô lớn mà Trung Quốc cung cấp thông qua Sáng kiến Vành đai và Con đường. Sức mạnh ngày càng tăng của Trung Quốc đi đôi với tham vọng địa chính trị, nhất là khi nước này muốn mở rộng phạm vi về các lợi ích an ninh hàng hải của mình, bao gồm cả những khu vực rộng lớn của Biển Đông có biên giới với các nước thành viên ASEAN.
Trong khi đó, ASEAN đang phải đối mặt với những vấn đề xuất phát từ những thay đổi chính sách kinh tế đối ngoại và quốc tế của Hoa Kỳ kể từ khi Tổng thống Donald Trump nhậm chức. Chính sách 'Nước Mỹ trước tiên' của Tổng thống Trump và việc chính quyền Trump hợp lý hóa chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch để đối phó với tình trạng mất việc làm của người Mỹ đã làm suy yếu cam kết của nước này đối với chế độ thương mại đa phương mở. Hệ thống kinh tế quốc tế mà ASEAN dựa vào đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức từ các động thái của ông Trump, từ cuộc tấn công vào cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, tán thành chủ nghĩa song phương và đàm phán lại NAFTA ở Bắc Mỹ và KORUS với Hàn Quốc, cho đến việc rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương và phát động cuộc chiến thương mại và công nghệ với Trung Quốc. Sự thiếu tôn trọng của ông Trump đối với các mối quan hệ đồng minh trong khu vực làm giảm sút niềm tin của châu Á đối với Hoa Kỳ.
Hiện tại, có năm lĩnh vực mà các lực lượng kinh tế và chính trị đang ảnh hưởng đến ASEAN cũng như mối quan hệ của khối này với các cường quốc, bao gồm: Biển Đông và các vấn đề lãnh thổ, tự do hàng hải; Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc; cuộc chiến thương mại và công nghệ ngày càng leo thang giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc phản ứng với sáng kiến Ấn Độ - Thái Bình Dương tự do và cởi mở (FOIP) của Hoa Kỳ; và hậu quả của đại dịch COVID-19.
Những vấn đề nêu trên cho thấy ASEAN và các quốc gia hội nhập kinh tế mạnh mẽ ở Đông Á nên có lựa chọn rõ ràng, dù lâu nay các nước này đều theo đuổi các quy tắc tuân thủ luật lệ, ngoại giao từng bước và chủ nghĩa đa phương. Việc lựa chọn sẽ gây áp lực nội bộ nặng nề lên ASEAN, trong bối cảnh cấu trúc quan hệ chính trị và an ninh các thành viên với Hoa Kỳ khá đa dạng. Những áp lực này có khả năng sẽ gây nên chia rẽ sâu sắc giữa các thành viên ASEAN, cũng như giữa ASEAN và các đối tác đối thoại trong nhóm ASEAN + 6, ASEAN + 8 (Hội nghị cấp cao Đông Á), từ đó gây ra những thiệt hại không thể khắc phục được.
Mối quan hệ kinh tế bền chặt của châu Á với Trung Quốc có dấu bị bị lung lay bởi các mối quan hệ chính trị mâu thuẫn của một số quốc gia trong khu vực với Trung Quốc và quan trọng hơn là bởi sức ép từ phía Hoa Kỳ. Trừ khi nó bị chống lại và một chiến lược thay thế được đưa ra, một chiến lược của Hoa Kỳ nhằm phá hủy sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế với Trung Quốc có thể sẽ đưa sự phụ thuộc lẫn nhau vào Đông Á trên con đường của mình. Quan hệ nhạy cảm giữa ASEAN và Trung Quốc có khả năng sẽ ngày càng trở nên khó xử khi cường quốc này phát sinh nhiều quan hệ chính trị mâu thuẫn với một số quốc gia trong khu vực. Bên cạnh đó, mối quan hệ với Hoa Kỳ cũng không chắc chắn khi nước này bị tấn công nặng nề bằng búa rìu dư luận từ những hợp tác song phương.
Theo David Camroux, ASEAN có một số lợi thế khi đối mặt với thách thức địa chính trị hiện nay. Lợi thế quan trọng nhất phải kể đến là việc khối này đóng vai trò là người thúc đẩy, hợp pháp hóa, xã hội hóa, là vùng đệm, là bảo hiểm, đồng thời là đòn bẩy của các quốc gia thành viên trong những vấn đề chung liên quan tới khu vực và quốc tế.
Camroux cho biết: "Lợi ích khi trở thành thành viên giúp các nước ASEAN phòng ngừa rủi ro, tăng cường đoàn kết nội khối thông qua các chiến lược cân bằng quốc tế. Với vai trò trung tâm của khối, các hình thức phòng ngừa rủi ro của từng quốc gia thành viên đều góp phần vào việc bổ sung khía cạnh đa phương nhằm tăng vị thế chung của ASEAN trên bàn đàm phán, nhất là với các tình huống khó xử địa chính trị. Xét cho cùng, ASEAN là một thực thể có uy tín trên trường quốc tế và có khả năng cao trong việc thu hút các nhà đầu tư. Trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực, việc chấp nhận và thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN gần như là lựa chọn mặc định".
Việc chọn bên trong "Chiến tranh Lạnh mới" xung quanh cuộc đấu địa chính trị giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc ngày càng gây nhiều áp lực lên ASEAN và các nước thành viên. Viễn cảnh về một ASEAN bị chia rẽ, suy yếu về thể chế, mất đi vai trò trung tâm của khối ngoại giao trong khu vực là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Do đó, không khó hiểu khi ASEAN đã phản ứng trước việc Washington bày tỏ ý tưởng Ấn Độ - Thái Bình Dương bằng cách tuyên bố Triển vọng ASEAN của riêng mình. Trong hơn nửa thế kỷ qua, ASEAN đã thành công vượt qua sự chia rẽ ý thức hệ. Các quốc gia thành viên ASEAN cũng không có khuynh hướng biến khu vực trở thành sân khấu của một cuộc xung đột giữa các cường quốc mới, kể cả khi phải đối đầu trực tiếp với sức mạnh hàng hải của Trung Quốc.
Sự cân bằng quyền lực một cách hòa bình giữa Washington và Bắc Kinh sẽ là kịch bản phù hợp nhất với ASEAN, cho phép ASEAN giữ được không gian riêng để phục vụ lợi ích của các quốc gia thành viên. Tuy vậy, quyền lực chính trị ở châu Á không còn cần phải phụ thuộc vào bất kỳ cường quốc bá chủ nào nào nữa. Ở Đông Á, trọng tâm là sự phụ thuộc lẫn nhau xuất phát từ quan hệ kinh tế, chủ nghĩa khu vực và vai trò bình đẳng của các quốc gia nhỏ yếu hơn, kém phát triển hơn. Trong bối cảnh đó, vai trò trung tâm của ASEAN lại càng trở nên vô cùng quan trọng đối với hợp tác kinh tế và chính trị khu vực ở châu Á.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: ASEAN, cạnh tranh quyền lực, cường quốc
