Năm 2017 là thời điểm đặc biệt quan trọng đối với ASEAN vì năm nay kỷ niệm tròn 50 năm ngày thành lập của khối. Đối với nhiều người, sau năm thập kỷ, ASEAN được nhìn nhận như là một cơ chế tư vấn và đồng hành với chính phủ các nước thành viên trong tổ chức; tuy vậy, không mấy người dân thuộc các quốc gia ASEAN quan tâm, hiểu và chủ động tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển cộng đồng chung các nước Đông Nam Á – khái niệm mà khối này đã đề ra.
Từ khi Cộng đồng ASEAN ra đời, trụ cột về kinh tế, một trong ba trụ cột hình thành nền tảng của khối tỏ ra giàu sức sống nhất so với hai trụ cột còn lại là chính trị - an ninh và văn hóa - xã hội. Đến năm 2016, ASEAN là nền kinh tế lớn thứ 6 thế giới và đứng thứ ba tại châu Á với GDP đạt 2.6 nghìn tỷ USD. Dự kiến năm 2050, ASEAN sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ tư thế giới.
ASEAN tích cực tham gia và duy trì mối quan hệ với các quốc gia khác ngoài khối, thông qua các hành động cụ thể như đàm phán Hiệp định đối tác hợp tác kinh tế toàn diện (RCEP) với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc và New Zealand; đồng thời, tăng cường hợp tác kinh tế với các đối tác quan trọng như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Canada và Nga.
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, các thành viên ASEAN cũng phải đối phó với nhiều thách thức nghiêm trọng. Được đánh giá là khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên, tuy vậy, theo nghiên cứu của Hội đồng kinh tế và xã hội Liên Hợp Quốc vào năm 2015, ASEAN đã mất đến 13% tổng diện tích rừng của toàn khối trong vòng hai thập kỷ qua. Ngoài ra, khu vực này còn phải đối phó với thiên tai, biến đổi khí hậu, cũng như dịch chuyển về cấu trúc dân cư như quá trình đô thị hóa và di cư. Khi chúng ta nói về phát triển bền vững, sự tham gia của người dân và thể chế dân chủ là những khái niệm không hề mới, tuy vậy, ASEAN vẫn thiếu những định hướng rõ ràng để có thể để xây dựng và phát triển các yếu tố vừa nêu.
Khu vực Đông Nam Á được đánh giá là đa dạng trên nhiều lĩnh vực. Điều chắc chắn là các quốc gia thành viên ASEAN có sự khác biệt rất lớn về trình độ phát triển kinh tế; đồng thời, sự thiếu tin tưởng lẫn nhau đối với nhiều vấn đề vẫn còn tồn tại giữa các thành viên của tổ chức này. Từ khi Hiến chương ASEAN có hiệu lực vào năm 2007, trên nền tảng Cộng đồng chung ASEAN, các quốc gia trong khu vực vẫn đang theo đuổi các cải cách chính trị và dân chủ nhưng những cải cách này diễn ra với tốc độ rất chậm. Một số nguyên tắc của Hiến chương không được các nước trong ASEAN thực thi đầy đủ; bên cạnh đó, một vài nội dung trong văn bản này gần như chỉ có hiệu lực trên danh nghĩa, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến nhân quyền, dân chủ, nền tảng tự do, quản trị hiệu quả và pháp chế.
Bước sang tuổi 50, ASEAN hiện giờ là tổ chức hợp tác khu vực về kinh tế và chính trị bền vững nhất trong tập hợp các quốc gia đang phát triển. Tuy nhiên, tôi cho rằng khi những người dân bình thường tại các quốc gia khu vực Đông Nam Á không được tham gia giải quyết hoặc tham vấn về các vấn đề của ASEAN thì họ cũng không mấy để ý đến sự phát triển bền vững của khu vực. ASEAN vẫn là chủ đề nằm ngoài sự quan tâm của nhiều người dân tại các nước thành viên. Hiện tượng vừa nêu phản ánh khoảng cách không gì có thể hàn gắn nổi giữa mối quan tâm đặc biệt của những người làm chính sách liên quan đến phát triển bền vững với thái độ thờ ơ của người dân về chủ đề này.
Tổ chức xã hội dân sự
Khi chúng ta nói về sự tham gia của người dân và thể chế dân chủ, một vấn đề cần được giải đáp là cơ chế nào để các tổ chức xã hội dân sự tham gia vào quá trình hoạch định chính sách trong ASEAN. Việc tham dự vào quá trình thảo luận, soạn thảo, ban hành và thực thi chính sách của các tổ chức xã hội dân sự (CSOs) đã trở thành xu hướng chung của thế giới, tuy nhiên, điều này không đúng với khu vực Đông Nam Á - nơi có rất ít cơ hội để các tổ chức này đóng góp và tác động vào tiến trình hình thành và thực thi chính sách. Hội nghị xã hội dân sự ASEAN và Diễn đàn nhân dân ASEAN là những ví dụ cụ thể về việc tạo cầu nối đối thoại giữa các CSOs và những nhà lãnh đạo ASEAN; tuy vậy, các cơ chế này vẫn không có tác động nào đối với quá trình hình thành chính sách trong ASEAN. Trong năm nay, ASEAN kỷ niệm 50 năm ngày thành lập với lời hứa sẽ hướng hoạt động của tổ chức này tập trung vào thực hiện mong muốn của người dân, tăng cường ý thức ASEAN trong mỗi cá nhân và vận hành trên cơ sở pháp lý vững vàng; để thực hiện lời hứa trên, ASEAN cần chứng tỏ mình là nơi luôn đặt mong muốn của người dân trong khu vực lên hàng đầu.
Sau 50 năm, còn rất ít dư địa để các tổ chức xã hội dân sự tham gia vào quá trình hoạch định chính sách đặc biệt là các hội nghị của tổ chức này. Các quyết định chính trị thường do đại diện chính thức của các nước thành viên ASEAN đưa ra. ASEAN được xây dựng dựa trên sự đồng thuận của các quốc gia trong tổ chức này, với mục đích thúc đẩy hòa bình, ổn định, cũng như tăng cường hợp tác về kinh tế, xã hội, văn hóa. Trên cơ sở đó, không có quốc gia ASEAN nào thực sự nỗ lực để khuyến khích người dân tham gia vào tiến trình xây dựng và thực thi các chính sách.
Trong giai đoạn Malaysia giữ vai trò là chủ tịch của ASEAN, khái niệm lấy con người là trọng tâm của ASEAN được coi như là phương thức bao trùm và cơ bản nhằm hiện thực hóa ước vọng của các cá nhân, xây dựng thể chế hiệu quả, tăng cường minh bạch, thúc đẩy phát triển xã hội, trao quyền cho phụ nữ và thế hệ trẻ, đồng thời trao cơ hội cho mọi người tại mỗi quốc gia thành viên. Ý tưởng vừa nêu được triển khai trong thời điểm quá trình xây dựng ASEAN được thực hiện từ cấp cao xuống cấp cơ sở; do đó, đây thời điểm chín muồi để tổ chức này thiết lập lại nền tảng từ cấp thấp nhất trong cơ cấu của mình nhằm lắng nghe những điều mong muốn và hy vọng từ người dân các quốc gia thành viên.
Trong Tuyên bố Kuala Lumpur về tầm nhìn Cộng đồng ASEAN đến năm 2015, lãnh đạo của các quốc gia thành viên tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 27 vào tháng 4/2015 đã cam kết rõ ràng rằng “Chúng tôi quyết tâm củng cố Cộng đồng của chúng ta, tăng cường và làm sâu sắc tiến trình hợp tác nhằm hiện thực hóa việc tạo dựng một Cộng đồng ASEAN tuân theo pháp luật, hướng về người dân và lấy người dân làm trọng tâm; Cộng đồng ASEAN sẽ là nơi người dân được hưởng những quyền cơ bản của con người, giá trị nền tảng của tự do, có chất lượng cuộc sống tốt hơn, được hưởng lợi ích từ quá trình xây dựng Cộng đồng chung; chúng tôi cũng quyết tâm tăng cường nhận thức về sự kết nối, thúc đẩy xây dựng bản sắc chung trên cơ sở mục đích và nguyên tắc của Hiến chương ASEAN”.
Mặc dù Tuyên bố chung thể hiện những quyết tâm như đã nêu, thách thức vẫn còn tồn tại, đó là cách thức nào để chúng ta phát triển bản sắc và xây dựng ASEAN hướng vào lợi ích của người dân - nội dung trọng tâm của quá trình xây dựng cộng đồng chung của toàn khu vực - thông qua sự tham gia của các thành phần trong xã hội. Cựu Thủ tướng Malaysia Tun Abdullah Ahmad Badawi đã từng nói thước đo quan trọng để đánh giá sự thành công của ASEAN chính là trả lời được câu hỏi tổ chức này đã mang lại thay đổi gì cho 600 triệu người dân tại Đông Nam Á. Ngài cựu Thủ tướng đã chỉ ra đúng thách thức mà khu vực đang đối mặt. Bản sắc ASEAN hiện tại vẫn là chủ đề quan tâm riêng của những cá nhân đang thực hiện những công việc có liên quan trực tiếp đến hoạt động của ASEAN. Điều cần làm hiện tại là ủng hộ và cung cấp đến người dân những kiến thức về vai trò, quyền hạn và nhiệm vụ của công dân ASEAN. Bên cạnh đó, các công dân ASEAN cũng cần tìm hiểu các chính sách và quy định do những nhà lãnh đạo khối này ký kết và đảm bảo thực hiện có tác động như thế nào đến cuộc sống của mình.
Tác giả: Khoo Ying Hooi – giảng viên Đại học Malaya, Kuala Lumpur, Malaysia
Nguồn: Mysinchew.com - LA
Từ khóa: ASEAN, xã hội dân sự, cộng đồng, 50 năm thành lập
