Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang ở trung tâm của bức tranh kinh tế sôi động tại khu vực châu Á và châu Đại Dương. Được bao quanh bởi các cường quốc công nghiệp như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, ASEAN đang đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực. Ba quốc gia này và ASEAN, cùng với sự hỗ trợ của Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), đang thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Đông Nam Á thông qua thương mại, đầu tư, đổi mới công nghệ và hội nhập chuỗi cung ứng.
Hành trình của ASEAN, bắt đầu với năm quốc gia – Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan – hướng tới hội nhập khu vực bắt đầu vào năm 1967 với trọng tâm là thúc đẩy hòa bình và ổn định. Nhận thức được mối liên hệ giữa thịnh vượng kinh tế và an ninh khu vực, các quốc gia thành viên ASEAN đã bắt tay vào các sáng kiến như Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA) vào năm 1992. AFTA được hình thành nhằm xóa bỏ thuế quan đối với hầu hết hàng hóa được giao dịch giữa các quốc gia thành viên ASEAN, tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển sản phẩm và thúc đẩy thương mại nội vùng lên khoảng 222 lần vào năm 2016 so với mức năm 1967.
ASEAN hiện có 10 thành viên và AFTA không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của các thành viên mà còn tạo ra một thị trường hấp dẫn cho các nhà đầu tư bên ngoài, đặc biệt là từ các cường quốc kinh tế Đông Bắc Á.
Tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc là động lực quan trọng cho sự tăng trưởng và hội nhập lâu dài của khu vực. Nhu cầu mạnh mẽ về nguyên liệu thô và vị thế cường quốc sản xuất của ba nước đã thúc đẩy thương mại với ASEAN. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, với thương mại song phương vượt 722 tỷ USD, và Nhật Bản là đối tác thứ ba vượt 268 tỷ USD sau 420 tỷ USD của Hoa Kỳ, Hàn Quốc đứng thứ tư với khoảng 223 tỷ USD vào năm 2022. Trong đó, Hoa Kỳ là đối tác thương mại lớn thứ hai của ASEAN với kim ngạch thương mại hai chiều đạt 420 tỷ USD.
Tuy nhiên, hành trình kinh tế của ASEAN không hề suôn sẻ. Indonesia, Malaysia, Hàn Quốc và Thái Lan trải qua thời kỳ suy thoái kinh tế nghiêm trọng do cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997. Vào thời điểm đó, Nhật Bản đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc giúp khôi phục nền kinh tế ASEAN nói chung bằng cách bơm tới 30 tỷ USD vào nền kinh tế ASEAN và Hàn Quốc trong khuôn khổ “Sáng kiến Miyazawa mới”. Trung Quốc cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hồi sinh nền kinh tế ASEAN bằng cách giữ tỷ giá hối đoái của đồng nhân dân tệ không đổi. Nhật Bản và Hàn Quốc, với sức mạnh công nghệ của mình, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định nền kinh tế khu vực.
FDI của Nhật Bản vào các nước thành viên ASEAN đã đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển cơ sở hạ tầng và thúc đẩy tiến bộ công nghệ trong các lĩnh vực như điện tử và sản xuất ô tô.
Ngày nay, ô tô do ASEAN sản xuất được xuất khẩu sang Trung Đông, Châu Phi và thậm chí cả Nhật Bản. Hàn Quốc cũng đã đầu tư rất nhiều vào khu vực, đặc biệt là vào Việt Nam, góp phần đưa quốc gia này nổi lên như một trung tâm sản xuất. Chắc chắn, những khoản đầu tư này đã thúc đẩy chuyển giao kiến thức và nâng cao kỹ năng của lực lượng lao động ASEAN, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh của khu vực trên thị trường toàn cầu. Trung Quốc cũng đã đầu tư rất nhiều vào ASEAN.
Việc thành lập RCEP đã tăng cường hơn nữa hội nhập kinh tế khu vực. Thỏa thuận thương mại lớn này giữa tất cả 10 quốc gia thành viên ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand đã tạo ra một khu vực thương mại tự do bao gồm gần một phần ba dân số toàn cầu (2,3 tỷ người) và GDP cộng gộp là 26 nghìn tỷ USD. Và RCEP đã loại bỏ thuế quan đối với hơn 90% hàng hóa được giao dịch giữa 15 nền kinh tế ký kết, qua đó giúp mở rộng thương mại và thu hút đầu tư trong khu vực.
Bên cạnh đó, RCEP thúc đẩy việc hài hòa hóa các quy định và tiêu chuẩn, đơn giản hóa thương mại xuyên biên giới và tạo ra một môi trường kinh doanh dễ dự đoán hơn. Sự hội nhập kinh tế này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của các nước Đông Nam Á, khi dòng chảy thương mại gia tăng dẫn đến lợi thế quy mô, cho phép các nhà sản xuất ASEAN được hưởng lợi từ chi phí sản xuất tương đối thấp và cạnh tranh hiệu quả hơn trên thị trường toàn cầu.
Ngoài ra, FDI của Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc cung cấp nguồn vốn rất cần thiết để phát triển cơ sở hạ tầng, công nghiệp hóa và tạo việc làm trong khu vực. Một nghiên cứu năm 2021 của Ngân hàng Phát triển Châu Á ước tính rằng RCEP có thể tăng thu nhập gia tăng của các thành viên lên tới 514 tỷ USD vào năm 2030
Tuy nhiên thách thức vẫn còn. Khoảng cách về trình độ phát triển giữa các nước thành viên ASEAN đã tạo ra sự chênh lệch về lợi ích, khi các nước kém phát triển gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các đối thủ lâu đời như Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam. Ngoài ra, sự gia tăng nhập khẩu từ các nền kinh tế tiên tiến hơn có thể đe dọa các ngành công nghiệp trong nước của một số quốc gia thành viên ASEAN. Vì vậy, cần có phản ứng chính sách hiệu quả để thu hẹp những khoảng cách này và đảm bảo tăng trưởng toàn diện.
Tóm lại, ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đang đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình bối cảnh kinh tế của Châu Á và Châu Đại Dương. Thông qua thương mại, đầu tư, chuyển giao công nghệ và hội nhập chuỗi cung ứng, các nền kinh tế lớn này đang thúc đẩy một nền kinh tế khu vực năng động. RCEP, với trọng tâm là tạo thuận lợi thương mại và hài hòa hóa các quy định, là một cột mốc quan trọng trong hành trình kinh tế của khu vực. Trong tương lai, việc đảm bảo phân phối lợi ích công bằng và thu hẹp khoảng cách về năng lực và phát triển giữa các nền kinh tế trong khu vực vẫn rất quan trọng để tối đa hóa tác động tích cực của hội nhập kinh tế khu vực đối với sự phát triển của Châu Á và Châu Đại Dương.
Tác giả là phó giáo sư tại Trường Quản lý sau đại học, Đại học Ritsumeikan Châu Á Thái Bình Dương.
Nguồn: Khmer Times
Từ khóa: RCEP, thuận lợi thương mại, ASEAN, năng lực, phát triển kinh tế, hội nhập
